Hıdırellez, Türk Dünyasında kutlanan ilk yaz bayramlarından biridir. Kaynağı çok eskilere dayanır. Bu bayrama Anadolu’da ve Anadolu dışında Türk halkı büyük ilgi gösterir.

Hıdırellez, halk arasındaki yaygın inanışlara göre dünyada zorda, sıkıntıda olanlara yardım ettiğine inanılan Hızır ile İlyas’ın bir araya geldiği günün anısına kutlanmakta olup Hızır-İlyas birleşik sözcüğünün halk ağzında aldığı bir biçimi yansıtmaktadır.

Hıdırellez’in baş kahramanı Hızır, halk arasında ölümsüz olduğuna ve darda kalanların yardımına koştuğuna inanılan, iyilik, bolluk, bereket getiren efsanevi bir kişidir. Halk, Hızır’ı peygamber sayar; bu nedenle de Hızır aleyhisselam, Hazır nebî, Hızır peygamber gibi adlarla anar. Nitekim “Hızır gibi yetişmek, Hızırın eli değmiş, kul bunalmayınca Hızır yetişmez” gibi deyim ve atasözleri bu inancın ürünüdür. Ölümsüzlüğü, ab-ı hayat’ı bulup içmiş olmasındandır.

Hıdrellez, halk arasında ölümsüzlük sırrına erdiklerine ve biri karada, diğeri denizde darda kalanlara yardım ettiklerine inanılan Hızır ve İlyâs peygamberlerin yılda bir defa bir araya geldikleri gün olarak kabul edilir. Ancak bu beraberlikte, ismi yaşatılmasına karşın uygulamada İlyâs’ın şahsiyeti tamamıyla silinerek Hızır motifi öne çıkarılmıştır.

Hızır kültü ve bu kült çevresinde oluşup yaşamaya devam eden bir gelenek mevcuttur. Hıdırellez geleneği, bütün Türk halklarının topluca katılıp kutladığı, bir takım töreleri yerine getirdiği mevsimlik bir bahar bayramıdır. Birçok gelenek ve görenek Hıdırellez kültü bünyesinde yaşatılır. Bu nedenle  Hıdırellez, Türk toplumunu canlandıran, birlik ve beraberliğini pekiştiren bir olgudur. Rûz-ı Hızır (Hızır’ın günü) olarak adlandırılan Hıdırellez günü,  Hızır ve İlyas sözcükleri birleşerek halk ağzında Hıdırellez biçimini almış halidir.

Hızır geleneği ve ilgili inançlar Türkiye, Balkanlar,  Kazakistan, Kırgızistan, Altaylar, Özbekistan, Azerbaycan ve Gagauz Türkleri arasında bütün canlılığı ile yaşamaktadır.

Hıdrellez merasimleri Hızır ile İlyâs’ın buluşması anısına hemen daima toplu olarak gerçekleştirildiği için Zile’de olduğu gibi bazı yörelerde de yeşillik bir mekândan oluşan ve “Hıdırlık” denen, insanların bir arada yiyip içtiği, mısırlar közleyip, salıncaklar kurup eğlendiği bir mesire yeri bulunur.

Hıdrellez toprak ve su kültüdür.  Trakya'da Hıdrellez günü Tunca nehrine girilerek arınıldığına inanılması, Hızır'ın ölümsüzlük suyunu içtiğine inanılması su kültünden kaynaklanmaktadır. Hıdrellezde niyet açısından gülün önemi, çayır çimen yerlere gidilip piknik yapılması, çimenlere uzanılması, dilek ağacı ritüeli, salıncakta sallanılması,  bu günün doğanın yeniden uyanış günü kabul edilmesi de toprak kültünden kaynaklanmaktadır. Toprak ve su kültü olan Hıdırellez uygulamaları, ateş kültü olan nevruz uygulamalarıyla karıştırılıp ateş üstünden atlandığı görülmekte olup bu uygulama doğru değildir.

2017 yılında UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi’ne alınan Hıdırellez her yıl 5-6 Mayıs tarihlerinde kutlanır. Baharın gelişini simgeleyen bu özel günde insanlar hayatlarına bereketin dolmasını umut ederler ve doğa canlanmaya başlar.

5 Mayıs akşamından 6 Mayıs sabahına kadar çeşitli kutlama etkinlikleri yapılır. Genellikle bu etkinlikler 6  Mayıs akşamına kadar sürer. Anadolu’nun hemen her bölgesinde Hıdırellez kapsamında özde aynı uygulamada farklı gelenekler uygulanır.

Hıdırellez kutlamaları kapsamında uygulanan geleneklerden bazıları şunlardır:

a.         Gül fidanının dibine ev, araba, beşik vb. sahip olmak istediklerinin resmi çizilir, ya

da dilek kâğıdı yazılarakgömülür.

b.         Karınca yuvasından 5 Mayıs günü alınan toprak o gece dışarıda bırakılıp 6 Mayıs

günü evin içinde bir yere konup bir yıl saklanırsa o evde bolluk ve bereketin olacağına inanılır.

c.         5 Mayısı 6 mayısa bağlayan gece toprağa  ev halkı sayısınca fasulye ve aynı sayıda

nohut ekilir.  Aile çiftçi ise mahsulün bol olacağına  aynı zamanda ev halkının kötülüklerden korunacağına inanılır.

d.         Yeşil alanlarda yapılan Hıdırellez etkinlikleri bir nevi doğayla kavuşma ritüeli olup

otlarda ve çiçeklerde bulunan bahar tazeliğinin insan vücuduna geçeceğine inanılır. Hıdrellez sabahı hasta olanlar kaynak suyu içerler ve üzerine basılmamış çimenler üzerinde yuvarlanırlarsa  şifa bulacaklarına inanılır.

e.         Bolluk ve bereket denildiğinde nar patlatma geleneği akıllara geldiğinden nar ağacı

yetişen yörelerde Hıdırellez uygulamaları arasında narı yere vurarak patlatma geleneği uygulanır. Patlatılan narın sene boyunca hane sahibine bereket getireceği kabul edilir.

f.          Hıdrellez günü evler kapıya doğru değil de kapıdan içeri doğru süpürülürse bolluk

ve bereketin eve dolacağına inanılır.  Bereketin gideceği düşüncesiyle dışarı doğru süpürge yapılmaz.

g.         Hıdırellez etkinlikleri kapsamında  o günün sabahında evlerin kapı ve pencereleri

açılır. Bunun nedeni eve temiz hava ile birlikte, o gece Hızır’ın dolaştığına inanıldığından Hızır’ın uğrayıp bolluk ve bereket getirmesini dilemektir. 

h.         Farklı yörelerde “Yüzük atma”, “Baht açma”, “Mantıfar” gibi adlarla anılan 15

yaşından büyük ve 50 yaşını geçmemiş hanımların küpe, kolye ya da yüzük gibi kişisel eşyalarını içi su ile doldurulmuş olan çömleğin içine atıp bu çömleği Hıdırellez gecesi bir gül ağacının dibine bırakıp  ertesi gün maniler ile çıkarıp niyet mânili bir eğlence düzenlemeleri ritüeli.

Saptadığımız bir uygulamaya göre: “Zile’de Hıdırellezde hanımlar bir araya gelerek mantuvar da denilen niyet mânili bir eğlence düzenlerler.  5 Mayıs gecesi ufak kâğıtlara birçok mâniler yazıp bunları çömleğe koyup iyice karıştırırlar ve ağzını kapatırlar.  Mahallenin kızları, kadınları, gelinleri kendilerine ait yüzük, küpe, düğme, tarak gibi kişisel eşyalarını da içine su doldurulmuş ayrı bir çömleğe atarlar.  Bunların kimlere ait oldukları sadece mantuvarı düzenleyen bilir ve gizli tutulur. Çömleklerin ağzına birer bez bağlanır. Gül fidanının dibine bırakılır. 6 Mayıs’ta toplanıp kadınlardan biri:

Mantuvarın bol olsun

İçi dolu gül olsun

Mantuvarı kuranın

Âkibeti hayrolsun

der.  Mantuvarı düzenleyen kadın da:

Mantuvarım fal ola

                        İçi dolu bal ola

            Mantuvara gelenin

            Muradı hasıl ola

biçiminde  bir mâni söyler. Bir genç kız çömleğin önüne  oturur. Yanına da bir kız görevlendirilir. Önce çömleğin üzerindeki bez açılır. Biri çömlekten iyice karıştırarak aldığı eşyayı  gösterir, diğeri de öbür çömlekten akşamdan hazırlanıp küpe konan mânilerden birini çekerek okur.

Ayna attım çayıra                  

Şavkı vurdu bayıra                

Bu niyet kime çıksa                                      

İşi döner hayıra

biçimindeki   niyet mânileri okununca mâninin gerçekleşmesi için adaklar bile adanır.”

            Hıdırellez Bayramınız Kutlu Olsun.