Sanat, doğanın taklidiyle başlar. Doğadaki varlıklar, nizam ve hareketlilik, diğer insanlarda olduğu gibi sanatçıda da hayranlık uyandırır. Sanatçı, yaşadığı çevrenin tabiatından etkilenerek kendi tabiatını, mizacını ve sanatını şekillendirir. Tabiatı olduğu gibi taklit ederek veya dönüştürüp ona yeni bir anlam vererek sanatını icra eden sanatçı, tabiattan ilham alır.

Yeni Türk şiirinde Tanzimat devrinde özellikle Abdülhak Hâmid, J. J. Russo’dan edindiği yeni bir tabiat görüşünü şiire kazandırmış; tabiatın ruhunu şiire aktarmıştır. Bu görüşe göre, âlemde büyük tabiat yani dünya ve küçük tabiat insan, iç içedir. İnsanoğlu, tabiattan, kır yaşamından uzaklaşıp şehir hayatına yönelince, bozulmuş, suça yönelmiştir. Bu sebeple şair, insanın doğanın içinde yaşadıkça huzur bulacağına inanmıştır. “Külbe-i İştiyak” gibi şiirlerinde bu görüşü savunmuştur. Recaizâde Mahmud Ekrem, “zerrâttan şumûsa kadar her güzel şey şiirin konusu olabilir” diyerek “güzellik”i esas almak kaydıyla tabiattaki her güzel unsuru şiirleştirmenin kapılarını açmıştır. Servet-i Fünûn devrinde Fikret doğaya parnasyen bir sanatçı gözüyle bakmış; doğayı gerçek hâliyle, tablo gibi görerek şiirleştirmiş; Cenap ise daha çok empresyonist (izlenimci) bir nazarla bakarak, onda görmek istediğini görmüştür. Millî edebiyat döneminden itibaren “mektepten memlekete” anlayışıyla Anadolu’ya yönelen aydınlar, Anadolu coğrafyasını, hece vezni ve sade bir Türkçe ile kucaklamışlardır. Bu anlayış, Cumhuriyet’in ilk yıllarından 1940’lara kadar devam eder. Anadolu doğasından, coğrafyasından, keşfedilmemiş kaynaklarından etkilenen Faruk Nafiz, Kemalettin Kamu, Necmettin Halil Onan, Şükûfe Nihal, Faruk Nafiz, Cahit Külebi, Ahmet Kutsi Tecer gibi şairler, Anadolu tabiatı ile insanını yoğurarak şiirlerinde dile getirmişlerdir.

1917 yılında Zile’nin Çeltek köyünde doğan Cahit Külebi de doğduğu, yaşadığı coğrafyadan, oranın tabiatından etkilenmiş, sanatıyla bu etkilenmeyi yansıtmış bir şairdir. Külebi, çocukluk yıllarını, yani “ömrünün ilk on- on bir yılını Zile’nin Çeltek köyü, Çamlıbel ve Niksar kasabalarında geçirdikten sonra mahkeme kararıyla yaşı on ikiye yükseltilerek, ortaokul ve liseyi yatılı olarak okumak üzere Sivas’a gider. Niksar ve Tokat’ta o yıllarda lise olmamasından dolayı Sivas Erkek Lisesi’ne kaydettirilen şair, ortaokulu ve liseyi bu şehirde tamamlar. Tıpkı Zile ve Niksar’da olduğu gibi bu şehrin de tabiatından, toprağından da etkilenmiş, yazdığı ilk şiirlerde bile bu tabiatı yansıtmıştır. Örneğin, ilk şiirlerini 1933’te Sivas’ta çıkan Toplantı adlı dergide yayımlamaya başlayan şairin, bu şiirlerinde işlediği iki temden biri gurbet, diğeri tabiattır. 1934 tarihli “Son Bahar” adlı şiirinde, sonbaharla birlikte doğadaki değişimi anlatmış; ağaçları, dereyi, yaprakları canlandırmıştır: 

Ağaçlar sarışın saçını yoldu,

Çırpına çırpına dallar durdular,

Hıçkıra hıçkıra sesi boğuldu

Derede kıvranan, kıvranan sular.

Titrek gölgeleri gönlüme dolan,

Yapraklar: -Sararıp rengi solan-

Şimdi dere için bir hayal olan,

Sular perisini burada vurdular.

 Şiirde görüldüğü gibi, tabiattaki değişimi gözleyen genç Külebi, izlenimci bir bakışla, yaprakları, sararıp rengi solan bir hastaya benzetmiş, dereyi sular perisiyle özdeşleştirmiştir.

Sonraki yıllarda da Cahit Külebi’nin şiirlerinde doğa öylesine önem taşıyacaktır ki, şairin 8 şiir kitabından 3’ünün adı dahi doğadan izler taşır: Bunlar, Rüzgâr (1946 )Yeşeren Otlar (1955) ve son kitabı Güz Türküleri (1995)’dir.

Cumhuriyet dönemi sanatçısı olarak, memleketçi, Anadolucu bir sanatı benimseyen, doğduğu topraklarla, büyüdüğü coğrafyanın suyuyla mayalanan “Tokad’a Doğru” şiirinin şairi, şiirlerinde de Anadolu tabiatını kutsallaştırarak anlatır. O, Prof. Dr. Mehmet Kaplan’ın ifadesiyle, Anadolulu, köylü bir şair olarak, Anadolu coğrafyasıyla gerçek anlamda karşılaştığında şok yaşamamış bir şairdir, çünkü Anadolu’nun içinde, Zile’de doğmuş, yaşadığı yerin doğasından başlayarak tüm Anadolu coğrafyasına açılmış ancak, Anadolu tabiatının güzelliklerini anlatmak yanında çetin yaşam şartlarını da dile getirmeyi ihmal etmemiştir.   

Mehmet Kaplan, Külebi’nin yaşadığı çevreden etkilenme ve onu yansıtma biçimini şöyle yorumlar:

 "Şehirli şairlerin çoğu, Anadolu’yu ve Anadolu insanını dışarıdan ve dış görünüşüyle görmüşlerdir. (…) Ben ona inanıyorum ki, Anadolu'yu çocuklukları bu topraklarla karışmış, şehre geldikten sonra yüksek kültür edinmekle beraber ilk yaşantılarını kaybetmemiş sanatkârlar anlatabilirler. Cahit Külebi, bunu başaran nadir şairlerden biridir."

Külebi, herkesin bildiği “Tokat’a Doğru” adlı şiirinde, Anadolu’ya bakışı ile doğa sevgisini şöyle bütünleştirmiştir.

Çamlıbel’den Tokat’a doğru

Tozlu yolların aktığı ırmak,

Ben seni çoktan unuttum;

Sen de unuttun mu, dön geri bak.

Orda, derenin içinde

İki üç akçakavak,

Tekerlekler döner, başım döner,

Kavaklar yeşeriyor, dön geri bak.

Orda, derenin içinde

İki üç çırılçıplak

Alçacık damı düşündükçe

Gözlerim yaşarıyor, dön geri bak.

Görüldüğü Külebi, bir yandan ırmak, akçakavak, dere gibi unsurlarla Çamlıbel’den Tokat’a doğru giden “tozlu yollar”daki bir ırmağı sadece doğaya ait unsurlar olarak anlatmamış; Anadolu’nun tozlu yollarını, alçak damlı, çırılçıplak ve yoksul evlerine göndermeler yaparak o “alçacık damları düşündükçe gözlerinin yaşarmasını” yani Anadolu sevgisini dile getirmiştir. Zile'nin doğasından, oradaki insanların doğadan aldıklarıyla yaşamlarına kattıklarından etkilenen Külebi, şiire nasıl başladığını da Zile üzerinden şöyle anlatır:

"Zile'de bir akşam babam bana üç kitap getirdi. İhtimal o yaşımdan hatırladığım tek gün olan o aydınlık gecede edebiyatı sevmişimdir. Belki de her akşam, yassı kalesinden tellallar çağıran, sokaklarında yaz boyunca yük yük üzüm, alaca mısırlar, tenteneli uzun kavunlar taşınan, sabahlara kadar büyük leğenlerde pekmez kaynatılan, bu yüzden kışa kadar

sokakları sıcak üzüm kokan ve geceleri uzaktan (Şu Zile'den gece de geçtim görmedim aman) diye türküler duyulan Zile bana sanatı sevdirdi.”

İsmail Çetişli, Cahit Külebi’nin şiirlerindeki doğa sevgisini, yalnızca bir tema veya asıl temaya yardımcı bir unsur olarak görmenin yeterli olmayacağını belirtir ki gerçekten de şair,  hangi temayı ele alırsa alsın sık sık tabiata göndermelerde bulunur. Tabiat, onun için tükenmez bir kaynak, dünya nimetlerinin saklı olduğu bir hazine gibidir.  

Hilmi Yavuz da, Külebi’nin şiirinin “doğal bir şiir olduğunu, bununla Külebi şiirinin sürekli olarak doğaya gönderme yapan bir şiir olduğunu söylemek istediğini, neden ya da kimden söz ederse etsin doğayı imlediğini” ifade eder.

Gerçekten de Külebi’nin şiirlerinde ele aldığı tema ne olursa olsun, doğaya dair bir iz mutlaka vardır. Dışa dönük, yaşamı seven bir sanatçı olmasının da bunda etkisi büyüktür.

Cahit Külebi’yi bir doğa şairi olarak nitelemek yanında “Anadolu Şairi” olarak da nitelemek mümkündür. Bir söyleşide, “Ben Anadolu’yu Anadolu insanını yansıtmaya çalışan bir şiir yöntemi güttüm.”

Doğaya ve Anadolu’ya olan tutkusunu, doğayı kendisine usta olarak seçmesiyle açıklayan şair, bunu “Şiir Yöntemim” şiirinde şöyle dile getirir:

            “En çok yurdumdan söz ettim

              Doğayla, insanla içli dışlı.

              İkinci Ustamsa doğa,

              Şiirlerimde alın terim.

              Bozkır türküsüyle doldu ciğerlerim.

              Taşları düzleyen rüzgâr gibi

              Doğayla yontuldu dizelerim.   

                            (“Şiir Yöntemim”, s. 44-45)

Zile’de ve Niksar’da geçen çocukluk yıllarında doğal yaşamla iç içe olan şair, “Açık” adlı şiirinde kendisini tabiatın bir parçası gibi gördüğünü şöyle dile getirir:

              Biz buğday tarlalarında buğday

              Ağu yeşili bahçelerde ot

              (…)

             Yıldızlara çobandık, değirmenlere su,

             Bozkırlara bulut gölgesiydik.   

                                          (“Açık”, s. 200)

Külebi, doğayı bir ana kucağı, sığınma aracı olarak görür. Yalnızlığını doğayla paylaşır, rüzgârdan haber sorar, denizi şefkatli bir kadın gibi görür ve ona sığınır. “Denizin Getirdikleri”, “Alacakaranlıkta”, “Özlem” gibi şiiri tabiata bu şekilde yaklaştığı şiirlerdir. Özellikle bu üç şiirde, şair için denizin, kır çiçeğinin çok önemli olduğu dikkat çeker:

Örneğin, “Alacakaranlıkta” şiirinde,

“Gittim deniz kıyısına oturdum.

                 Akşam karanlıklarla sarmaş dolaş,

                Ben de denize akıyordum,

                Irmaklar gibi yavaş yavaş”  (Adamın Biri, s. 89) diyerek denizle bütünleşen şair, “Özlem”de ise;

“Dağları dolduran kır çiçeği

                Hangi rüzgârlar seni koklayacak” (“Özlem”, Adamın Biri, s. 13) diyerek kır çiçeklerini kıskanır.                              

Cahit Külebi için doğa, sığınak olmasının dışında, “dünyaya dair var olan hevesi”ni, onu bir nimet olarak görüşünü yansıtma biçimi olarak belirir. Şairin, doğaya bu türlü bakışını, “Ülser, Diken, Yağan Kar ile Düşünmeyen Adam, Işık Dönencesi IX, Bir Damla Deniz, İkinci Kişli” gibi şiirlerinde yansıttığı söylenebilir. Doğayı bir anne gibi gören şair, denizi de biricik kadını ilan eder. “Işık Dönencesi” adlı şiirinde:

“Doğa anne biliyor musun kar nasıl erir,

 Irmaklar nasıl akıp tükenir boşluğa?”  

                                               (“Işık Dönencesi”, s. 27)

Derken,  “Denizin Getirdikleri” şiirinde;

               “Sen biricik kadınımsın mai deniz

                        Bir başka oluyorum her koynuna girdiğim zaman” (s. 106) der. “Nasıl Sevmezsin Bu Dünyayı” adlı yaşama sevinci dolu şiirinde, rüzgârın bir eşten, kadından daha iyi olduğunu belirtir:

Şu denizi nasıl sevmezsin?

Ta uzaklara götürür bizi,

Karımızdan daha iyi şu rüzgâr

Kurutur terimizi.

                          (Nasıl Sevmezsin Bu Dünyayı, s. 35)

Külebi’nin doğayı, Anadolu ve memleket sevgisiyle birleştirerek anlattığı şiirleri de bir hayli çoktur. Örneğin, “Sivas Yollarında”, “Yağmur”, “Yurdum”, “Yurdumuz”,    “Rüzgâr”,  “Tokat’a Doğru”, “Tokat’a Giderken”, “Atatürk Kurtuluş Savaşında”, “Doğu”, “Türk Mavisi”, Biz, Köy Öğretmenleri I, II” gibi şiirlerinde doğa sevgisini, Anadolu ve yurt sevgisiyle birleştirerek anlatır.

Bunun dışında, “Zerdali Ağacı I, II”, “Çiçekle Konuşma”, “Sonbahar Geliyor”, “Tek Tanrı Sevi”, “Bizim Dağlar”, “Bir Küçük Pembe Bulut”, “Batı Yağmuru” gibi şiirlerinde de doğaya beslediği büyük sevgiyi yansıtmıştır. 

Örneğin, “Bizim Dağlar” şiirinde, Anadolu coğrafyası ve doğa sevgisi yüceltilerek anlatılır:

Sultandağı’nda ak kuzular meleşir,

Uzunyayla’da pehlivanlar güreşir,

Bingöl dağı çiğdem çiğdem yeşerir

Belli olur abıhayat içtiği            

(“Bizim Dağlar”, s. 104.)

“Yurdum” şiirinde ise;

“Ağladığım senin içindir

 Güldüğüm senin için;

    Öpüp başıma koyduğum ekmek gibisin” (“Yurdum”, s. 109.) dediği yurdunu; tarihi, kültürü, doğasıyla ve yokluklarıyla idealize etmesi, romantik bir duyuş sergilemesi dikkat çeker. Bu yoklukların ve sevginin dile getirildiği şiirlerden biri olan “Sivas Yollarında”da, fakir insanları, kağnıları ve doğasıyla güzel olan Anadolu’ya beslediği sevgiyi dile getirir:

Ne yıldızlar kaynaşır gökyüzünde

Ne, sevdayla dolar, taşar gönüller.

Bir rüzgâr eser ki bıçak gibi

El ayak şişer.

Sivas Yollarında geceleri

Ağır ağır kağnılar gider

                                      (“Sivas Yollarında”, s. 16)

Yine,       “Sen Türkiye gibi aydınlık ve güzelsin

                 Benim doğduğum köyler de güzeldi”

sevgiliye seslendiği “Hikâye” şiirinde, Anadolu doğası, memleket sevgisi ve memleketin yoklukları, sevgiliye duyulan aşk ile birleştirilmiştir. Şair “benim doğduğum köylerde/ Ceviz ağaçları yoktu”, “Benim doğduğum köylerde/ Buğday tarlaları yoktu”, “Benim doğduğum köyleri akşamları eşkıyalar basardı”, “Benim doğduğum köylerde/ Kuzey rüzgârları eserdi” gibi mısralarla doğduğu köyü, kasabayı, o yıllardaki özellikleri, yaşam koşulları ile sevgiliye betimler. “Doğu”, “Köy Öğretmenleri”, “Tek Tanrı Sevi”, “Türk Mavisi” gibi şiirlerinde de Anadolu toprağına gerçekçi yaklaşan şair, doğa, Anadolu ve yurt sevgisini birleştirerek aktarmıştır. “Türk Mavisi” şiirinde bu birleşimi;

Bozkırlığında allak bullak yurdumun

Tek ağaç, tek pınar, tek dere,

Kertenkele rengi üç beş pare dam

İlkel topraklarında Anadolu’mun.

                                               (“Türk Mavisi”, s. 205) dizeleriyle gerçekleştirmiştir.

Özetle, Cumhuriyet devri Türk şiirinde, Anadolu coğrafyasını, doğal güzellikleri, çetin yaşam koşulları ile ve sahip olduğu memleket sevgisiyle bütünleştirerek anlatan Zileli şair Cahit Külebi, etkilendiği Ahmet Muhip Dıranas gibi, doğayı yücelten bir şairdir, ona sembolik yaklaşan bir Anadolu şairidir. Doğadan bir türkü tadı çıkarmış, şiirlerinde işlemiştir. Romantik bir bakışla Anadolu’yu anlatmadığı, köyünden çıkmış bir şair olarak suyunu içtiği, ekmeğini yediği, havasını soluduğu Anadolu’yu, sorunlarını bilen, gerçekçi bir nazarla ele aldığı, severek anlattığı, sese ve anlama değer verdiği, halk kültürü ile modern şiirin söyleyiş biçimini birleştirdiği söylenebilir.

Bu yazımızda söz konusu edeceğimiz Zileli diğer şair Mehmet Yardımcı da 1945 yılında Zile’de dünyaya gelir. O da tıpkı “öğretmeni”, “üstadı” saydığı Cahit Külebi gibi, doğduğu topraklara, özellikle Zile’ye gönülden bağlı, tarihinden, doğasına, her türlü kültürel mirasına sahip çıkarak şiirlerinde övgüyle yansıtmak yanında bir Halk edebiyatçısı olarak şiirde 60. Sanat Yılı’nı kutlamaktadır.

Şiir yazmaya ilkokulu bitirdiği sırada yani 12 yaşında başlar. Yazdığı ilk şiir olan “Menekşe” de, tıpkı öğretmeni Külebi’de olduğu gibi, ileride doğayla ne kadar içli dışlı bir şiir yazacağını belli etmiştir. Şiir şöyledir:

 MENEKŞE

Menekşe ilk çiçektir

Baharı müjdeleyen

                        Bahar gelince açar

                        Kokulu mor menekşem

                        Menekşe bir çiçektir

Ne güzel kokusu var

                        Bahçelerin süsüdür

          Arı onda bal arar

Yardımcı’nın şiirlerinde de doğduğu, ilk, orta eğitimini tamamladığı Zile ve Tokat, bir Anadolu’nun bir parçası ve şairin memleketi olmalarının yanında doğası ve çağrıştırdıklarıyla ele alınmıştır.

Yardımcı da Külebi gibi, dışa dönük, yaşamı seven bir şair olarak umut dolu şiirler yazar. Şiirlerinde geniş bir coğrafya vardır. Zile’den İzmir’e, Malatya’ya hatta Orta Asya’ya kadar açılır. Onun şiirlerinde de Anadolu, doğası ve zengin mirasıyla anlatıldığı kadar,  çorak toprakları, emeğiyle ayakta duran insanıyla ele alınır. “Maviş” adlı şiirinde dile getirdiği gibi, Anadolu insanının giysilerine kadar sinen yaşama uğraşını şöyle anlatır:

“Sığır kokar

               Ter kokar,

Süt kokar oysa ağzı

               Çıkrığın başında Maviş’in şimdi,

               Çektiği çiledir

Eğirdiği dert

Renk renk yumaklardan” (Yazma, s. 80-81)

Şairin şiirlerinde Anadolu ve Anadolu doğası, halkın saflığı ile birleştirilerek ele alınmıştır. Halkın dili ve söyleyiş biçimleri, şairin halk edebiyatı konusundaki birikimi ve kafiye kullanmadaki hassaslığı ile birleşerek şiirlere yansımıştır. “Zileli’ye Sesleniş, Zile Özlemi, Zile Güzellemesi” şiirlerinde de doğup büyüdüğü Zile’ye karşı minnet borcunu öder.

Anadolu coğrafyasını, orada doğup yaşamasının verdiği rahatlıkla Hasanbey Kayısısı, Kayısının Anlattığı, İlişi, Köşker Mustafa, Maviş’in Öyküsü, Âşığın Soyağacı, Türk Sanatı, Gerçek, Görünüm, Horon Var, Çoban vb. şiirlerinde Anadolu doğasına duyduğu sevgi ve Anadolu insanına gerçekçi yaklaşımı iç içedir. Atmış yıllık şiir birikimi topladığı kitaba “Yazma” adını vermesi de Anadolu’nun kültürel birikiminden ne denli yararlandığının ve bu değere sahip çıkmaları için evlatlarına nasıl vasiyet ettiğinin bir göstergesidir.   

Toplumcu gerçekçilikten izler taşıyan “Kömür İşçisi,” “Ahır”, “Irgat”, “Amele” gibi şiirlerinde, Anadolu insanının emeği ve güç yaşam koşulları, emeğinin hak ettiği karşılığı alamaması problemi, şairin insan sevgisiyle birleşerek şiirlere yansır. Anadolu halkının yaşam savaşını, onun dili ile ve memlekete duyduğu sevgiyle bütünleştirerek “Aynı Hesap” adlı şiirinde şöyle anlatır:

          “Beş çeten yakmağa getirdim saman

Beş çeten mallara

On ölçek çocuklara getirdim zahre

On ölçek atlara

Üç ay çalıştım harmanda gece gündüz

Dokuz ay bekledim ya

Hesap aynı hesap kış girerken

Amaç diri çıkmak bahara” (“Aynı Hesap”, Yazma, s. 56)

Yardımcı’nın şiirlerinde doğa, renkleri ve barındırdıkları ile şairin muhayyilesini dolduran dinamik bir mahiyet taşır. Doğadaki renkleri bazen sevgilinin gözlerinin rengiyle “Yeşil” şiirinde birleştirir. Bazen de yağmur, bulut, rüzgâr ona sevgiliyi anımsatır. “Anımsanan Öyküler” şiirindeki

“Yağmur dedim mi sen gelirsin

Bulutlar gibi dolu doluverip

Üstüme üstüme boşalan

Memleket dedim mi o kent gelir usuma

Sokaklarında aşkım kaybolan”

(...)

Aşk deyince burkulur yüreğim

Odalar geçer

Yağmurlar geçer gözlerimin önünden

                                                      (“Anımsanan Öyküler”, Yazma, s.68)

Dizeleriyle aşkı, doğaya ait bir unsur olan yağmurla birleştirerek anlatır

Bazı şiirlerinde, doğayı mevsimlerin değişmesiyle büründüğü hâl ile anlatır. “Yeşerir” adlı şiirinde doğa sevgisi ile sevda kavramını birleştirerek şöyle anlatır:

“Baharı her yere cemre aynı getirir

Kökü durdukça gül ağacının

Hep mevsiminde yeniden depreşir

Sevda

Koynumuzda bir resim gibi

Çıkarıp çıkarıp baktığımız

İçimizde ılık ılık bir şeyler diriltir

(…)

Sevda pınarı akmaya görsün gürül gürül

Bir yürek tarlasına

Hele

Çocuklarla nakışlanmışsa sevda mendili

Gönül bahçesinde bakarsın

Çok yaşayan bir ağaç

Daha gümrah yeşerir”

                                       (“Yeşerir”, Yazma, s. 57)

Şairin memleketinin coğrafyasında güzellikleriyle hayran olduğu doğal unsurlardan övgüyle bahsettiği de dikkat çeker. Ancak yine aşk temasını belirginleştirmek için doğadan yararlandığı görülür. “Ballıca Mağarasında” adlı şiiri, doğadaki sarkıt ve dikitin birleşmesine duyduğu hayranlığın ifadesi olduğu kadar, sevgiliyle ellerinin birleşmesini düşleyen şairin hislerini anlatır:

               “Deyin ki

               Ballıca/ Derin Kuyu/ İnkaya

               Hepsinde kavuşma çabası

               Sarkıttan dikite asırlık sevda

               Taparcasına

               Sarkıt

               Habire doğadan alıp suyunu

               Yoğurmakta kendince.

               Mayasına

               Topraktan bin yıllık anılar katıp

               Kavuşmak uğraşında damla damla

               Kanarcasına

Dikit umutsuz

Yorgun

Büyük özlem içinde sevdalısına”   (“Ballıca Mağarasında, Yazma, s. 54.)

Yardımcı’nın şiirlerinde memleket sevgisi, Anadolu coğrafyasının, insanının anlatıldığı bir diğer şiir de “Memleket Öyküsü”dür.Bu şiirin sonunda geçen, “Olanca gözlerden memleket ırak” ifadesi, Anadolu gerçeğine romantik gözlerle bakan, çorak Anadolu’dan, bozkırdan, yokluklardan habersizlere bir gönderme durumundadır.

“MEMLEKET ÖYKÜSÜ

Bir memleket öyküsü anlatılan

Doğa maviye kestikçe giderayak

Anadolu’da Selçuki soylu buğday

Su deyince Kızılırmak

Çok bildiğimiz ağaçlar

Baba bağında kiraz

Park önlerinde dişbudak

Ve büyüyen özlem yüreklerde

Olunca gözden memleket ırak”

                        (“Memleket Öyküsü”, Yazma, s. 126)

Anadolu insanının hiç de azımsanamayacak gücüne inanan bunu övmek için de bir “Kurtuluş Savaşı Destanı” yazan şair, “Nasıl Varılır Aydınlık Çağlara şiirinde;

“Anadolu’nun özgür havası olmasa

               Toprağa güç veren köylülerin emeği

               (…)

               Nasıl varılır aydınlık çağlara”diyerek Anadolu insanının gücünü anımsatır.

Yine “Kurtuluş Savaşı Destanı”nda aynı gücü ve ruhu gür sesle şöyle anlatır:

“Tek bir yürek oldu Anadolu

Tek bir bilek

Ardı kesilmedi yığın yığın

Samsun’dan bir çığ koptu Amasya’ya

Çarıklı

Mesli

Yalınayak

Yığın yığın yürüdü kurtarmaya

(…)

Erzurum’da edilen yemin

Yayıldı tüm Anadolu’ya

Baktı Mustafa Kemal

Yağız yiğitler dönücü değil bu kutsal savaştan”

               (…)

               Anadolu bir ulu gün yaşıyor

               Mehmetçik yürüyor balam

               Her dipçik hücumunda hınç biliyor

Şairin halk bilimcisi olarak Anadolu sanatı ve kültürü konusundaki bilgisi de şiirlerine yansır. “Malatya”, “Türk Sanatı”, “Aşığın Soyağacı” gibi şiirlerinde bu birikime rastlarız. Özellikle “Âşığın Soyağacı”nda Orta Asya’dan Anadolu’ya Türk sanatına sahip çıktığını görürüz:

“Karacaoğlan’la sevda pınarından aktım

Köroğlu’yla

Dadaloğlu’yla

Pir Sultan’la direndim haksızlığa

Seyranî’yle yerdim kimilerini

Yeri geldi

Ağıt yaktım gidenlerin ardından

Dili oldum halkımın

Sesi oldum

Halk şairi dediler adıma”      (Yazma, s. 38)

Yardımcı, Külebi’de olduğu gibi doğayı nimetleri ve hatırlattıklarıyla anlattığı kadar, Anadolu doğasını memleket sevgisiyle birleştirerek anlatır.  Onun şiirlerinde Külebi’deki gibi bir doğaya sığınma, onu anne, eş gibi görme yoktur. O, geniş Anadolu coğrafyasını türlü sosyal ve kültürel yapısıyla anlatan şiirler yazar. Külebi’den farklı olarak doğayı, bazı duygularını aktarırken bir yansıtma biçimi olarak kullanır. Doğayla onun kadar özdeşleşmez ancak memleket kavramıyla özellikle Zile’yle özdeşleşir. Doğduğu toprağa sadakat hususunda Külebi’den daha önde olduğu söylenebilir. Zile’ye dair, “Zile”, “Zile Güzellemesi”, “Zile Kalesi”, “Zile’ye Sesleniş”, “Zile Özlemi” gibi şiirler yazmış, bazı şiirlerinde ise Zile’deki doğal bir güzelliği örneğin bir çam ağacını konuşturmuştur. Örneğin, “İri Çam” adlı şiirinde Zile’nin Şeyh Ahmet tepesindeki bir çamı canlandırır. Bazen de gezip gördüğü, bir zamanlar bizim olan diyarlara dair güzellemeler yazan şairin, “Üsküp Güzellemesi” şiiri bu türden bir şiirdir.

Onda doğanın göbeğindeki bir ağaç, bir bağlamının sapında, rüzgâr sevgilinin saçlarını okşamasında, ağaç, sevgilinin gözlerine verdiği yeşil renkte ifadesini bulur. “Yeşil”, “Evren Tutsak Ellerimde” gibi şiirlerinde bu havayı görürüz. Yardımcı, Anadolu sevgisini Kerem İçimde Yandı, Yunuslama, Yazma adlarını verdiği, her biri, Anadolu coğrafyasına ait bir kültür değerini yansıtan, Anadolu köylüsünün ruh halini yaşatıp onlarla üzülen ve sevinen şiirlerinden oluşan kitaplarında dile getirmiştir. “Şaşkınlık” adlı şiiri, Anadolu insanını konuşturarak, onun durumunu, onların diliyle anlattığı bir şiirdir:

“Bu yıl kütük de kıt dağlarda

Soğuklarda durmak zor

Bahara dek

Ekmek yok odun yok tuz yok

İş verin doyurun karnımızı

Çoluk çocuk gelek.

Bir nüfus kâğıdı taşıyoruz cebimizde soyca

Yenmez ki 

İçilmez ki

Söyle neydek”       (Yazma, s. 173)

Şairin memleket sevgisi ve Anadolu tutkusu kısa olmakla beraber, Anadolu’ya bakışını özetleyen “Gerçek” adlı şiiriyle özetlenebilir.

“G E R Ç E K

O kurak

O çıplak

O susuz dağların da güzelliği vardır

Görebilene”      (Yazma, s. 36)

Sonuç olarak, hocası ve üstadı Külebi’nin sanatı hakkında kitabı ve yazıları da olan Mehmet Yardımcı, ondaki Anadoluculuk, memleket sevgisi, doğaya bakış biçiminden etkilenmiş ancak Külebi’de olduğu gibi kendisini doğanın çocuğu gibi görmek yerine, belli hisleri anlatmak için doğadan yararlanmıştır. Memleket sevgisi ve şuuru, tarih bilinci, Anadolu kültürüne sahip çıkmak konusunda Külebi’den geri kalmayacak şiirler yazmış; halk edebiyatı konusundaki çalışmalarını, Anadolu’da geçirdiği uzun yılların birikim ve gözlemini sanatına yansıtmıştır.

Külebi’nin şiir anlayışı içinde doğayla konuşarak, doğayı annesi, sevgilisi, karısı yaptığı, yani doğayla özdeşleştiği dikkat çekerken, Yardımcı’nın doğaya dışarıdan baktığı, asıl anlatacağı tema için doğayı konuşturduğu dikkat çeker. O, toplumcu ve gerçekçi bir şair olarak, Anadolu doğası ve memlekete olan düşkünlüğünü ifade eden şiirler yazmakla birlikte,  Anadolu’nun gerçek yüzünden, yokluklarından, insanının dramından bahsetmekten hiç vazgeçmemiştir. Külebi, doğadan simgesel olarak faydalanmış, doğaya ait sembollerden Yardımcı, Anadolu coğrafyasına dair anlatacağı “gerçekler” için doğadan bir “ayna” (yansıtıcı) olarak yararlanmıştır. 

Daha evvel bir yazımızda andığımız şu cümlelerle yazımızı noktalamak isteriz:

“Mehmet Yardımcı (ve Külebi’nin) şiirleri, toprağını Anadolu coğrafyasından almış, milletin Kurtuluş Savaşı’nda verdiği büyük mücadele yanında, kalkınmakta olan memleketin tüm sıkıntılarını  hisseden Anadolu coğrafyasının ve köylüsünün yaktığı ocakta fırınlanmış; öğretmenlik yıllarındaki gözlemleri ve halk edebiyatı konusundaki bilgileriyle cilalanmış bir seramik vazo gibidir. Bu vazonun bir yüzünde Kurtuluş Savaşı motifleri, bir yüzünde gerçek Anadolu ve memleket sevgisi yer alır”.