YEREL DERGİLERİN HALK KÜLTÜRÜ AKTARIMINDAKİ ÖNEMİ

 
Dr. Öğretim Üyesi Mehmet YARDIMCI

        

Matbaacılık ve yayın faaliyetleri, bir devlet için kültür ve sanat çalışmalarında önemli bir yere sahiptir. II. Meşrutiyet’in ilanından sonra milliyetçilik akımı hız kazanmış ve özellikle folklora eğilim toplum içerisinde kendini göstermeye başlamıştır. Cumhuriyet’in ilanıyla beraber bu dönemde kurulan halkevleri de dergicilik ve yayın alanında önemli görevler üstlenmiştir.

Düşünce hayatımızın en önemli kaynaklarından olan mecmualar ve dergiler gibi süreli yayınlarda döneme ilişkin çeşitli  siyasal, sosyal,  düşünsel ve kültürel  bilgiler yer almaktadır. Bu özellikleriyle dergiler birer  bilgi kaynağı olarak değerlendirilmekte ve dergilerde yer alan bu zengin konu yelpazesi kültürel hafızayı oluşturmaktadır.

Anadolu’da yerel dergi yayıncılığı, Osmanlı’nın son dönemlerinden itibaren İstanbul dışındaki illerde kültürel, edebi ve siyasi hayatı canlandırmıştır. Yüzlerce yerel dergi çıkmış olsa da, aralarında öne çıkan bazı tarihi ve uzun soluklu örnekler bulunmaktadır.

Ziya Gökalp gibi düşünürlerin öncülüğünde halk kültürü, milli kimliğin inşasında kilit bir unsur  olarak  kabul  edilmiştir.  Gökalp,  halk kültürünü ve edebiyatını “hars” kavramıyla ilişkilendirerek modern bir Türk kimliğinin oluşumunda bu unsurların önemini vurgulamış ve halkbilimine yeni bir bakış açısı kazandırmıştır

Türk edebiytında Folklordan bugünkü söylemiyle halk biliminden söz eden ilk yazı Ziya Gökalp’in, 1913'te Halka Doğru dergisinde yayımlanan “Halk Medeniyeti-I, Başlangıç” adlı makaledir.

Halk Biliminden söz edip başlığında Folklor sözünün ilk kullanıldığı yazı ise  Fuat Köprülü'nün İkdam gazetesinin 6 Şubat 1914 günkü sayısında, yer alan “Yeni Bir İlim: Halkiyat 'Folk-Lore' ” adlı  yazısıdır. Halk bilimiyle ilgili üçüncü yazı ise Rıza Tevfik’in Mart 1914 tarihli Peyam gazetesinin edebiyat ekinde yayımlanan “Yeni Bir İlim: Halkiyat 'Folk-Lore' ” adlı yazısıdır. Halk Bilimiyle ilgili bu ilk yazıların ardından çeşitli gazete ve dergilerde halk kültürüyle  ilgili yazılar çıkmaya başlamış, halk bilimi içerikli dergiler yayınlanır olmuştur.  Bununla birlikte, içeriğinin tamamı folklorla ilgili yazılardan oluşan bir süreli yayının çıkarılması ancak 1928'de gerçekleşir. Bu yayın, Türk Halk Bilgisi Derneği tarafından çıkarılan Halk Bilgisi Mecmuası adlı dergidir. Sadece tek sayı yayımlanan Halk Bilgisi Mecmuası, Türkiye'deki ilk folklor dergisidir. Bu dergiden sonra, farklı dönemlerde çok sayıda folklor dergisi yayımlanmıştır.

Halkın duygu,  düşünce ve  bilgisini  yükseltmek,  halkı milli ülkü çevresinde toplamak; özellikle gençliği bilimsel,  sosyal faaliyete  alıştırıp  hazırlamak, ulusu bilinçli, birbirini anlayan, birbirini seven bir topluluk haline getirmek için  Mustafa  Kemal  Atatürk’ün  emri  ile  19  Şubat  1932’de  kurulan ve 1932-1951 yılları arasında faaliyet gösteren Halkevleri, yurt genelinde kültür, sanat ve eğitim politikasını yaymak amacıyla yüzden fazla süreli yayın çıkarmıştır.

Folklor alanında faaliyet gösteren dergiler içerisinde özellikle halkevleri dergileri, mahalli kültüre ait değerleri öne çıkaran sayısız yayım yapmış ve folklor konuları bu dergilerde geniş yer tutmuştur. Bunların en bilineni Ankara Halkevi'nin çıkardığı genel merkez yayın organı “Ülkü” dergisidir

.

Bu yayınlar, kırsal kesimdeki gelenekleri, geleneksel kutlamaları, halk inançlarına ait uygulama ve ritüelleri, toplumsal uygulamaları, dil özelliklerini ve sözlü edebiyat ürünlerini belgelemiştir.

Halkevlerinin çıkardığı dergiler, sadece kültürel içeriği yaymakla kalmamış, aynı zamanda farklı bölgelere ait halk kültürünü ortaya koyan zengin bir folklor arşivi oluşturulmasına da hizmet etmiştir. Bu dergilerde yayımlanan metinler, yerel ağız özelliklerini, geleneksel yaşam biçimlerini ve anonim halk edebiyatı ürünlerini bugüne taşıyarak gelecek nesiller için paha biçilmez birer kaynak niteliği kazanmıştır

Halkevleri tarafından Anadolu’nun bazı il ve ilçelerinde çıkarılan: “Niğde’de Akpınar, Giresun’da Aksu, Elazığ’da Altan, Edirne’de Ok, Bolu’da Abant, İzmir’de Gediz, Giresun’da Aksu, Afyonkarahisar’da Taşpınar, Eskişehir’de Porsuk, Çorum’da Çorumlu, Burdur’da Ülker, Amasya’da Yeşilırmak, Merzifon’da Taşan, Yozgat’ta Bozok, Çanakkale’de Anafarta, Niksar’da Ülker, Kastamonu’da Ilgaz, Artvin’de Çoruh gibi dergiler de yerel dergilerin en iyi örnekleridir. Çünkü bu yerel dergiler çıkarıldıkları yörenin dil, kültür, gelenek, görenek vb unsurlarını tanıtma çabası gösterdiklerinden halk kültürünü aktarımı açısından çok önemlidir.

19 Şubat 1939’da Urla Halkevi tarafından 2 sayı yayınlanan ‘Ocak’,  kısa ömürlü bir halkevi dergisi olmasına rağmen, Necati Cumalı, Nihat Kobek ve Cihat Gökçek gibi güçlü yazar kadrosu sayesinde edebiyat tarihinde adından söz ettiren bir dergi olmayı başarmıştır. Necati Cumalı'nın ilk şiiri ve ilk tenkit yazısı da bu dergide yayımlanmıştır.

      

            Halkevleri dergileri dışında halk bilimine gönül vermiş kişilerin yayınladıkları dergilerin de halk bilimi açısından önemi yadsınamaz.

Bunlar arasında 1 Ağustos 1949 tarihinden, 1 Ocak 1979  tarihine kadar Türkiye'nin en uzun süreli yayınlanan dergilerinden olan "Türk Folklor Araştırmaları" dergisinin kuruculuğunu ve de genel yayın yönetmenliğini yapan İhsan Hınçer’in yayımladığı dergi ile;  tamamen amatör ruhla ve öğretmen maaşıyla hiç bir kurumdan maddi destek almadan 1973 yılında  “Sivas Folkloru”  dergisini çıkarmaya başlayıp 1979 yılına kadar  78 sayı yayınlayıp daha sonra İstanbul’da ulusal bir yayın olan “Türk Folkloru” dergisini çıkarmaya başlayıp   1999 yılı  Mart ayına kadar toplam 96 sayı yayımlayıp toplam iki dergide 174 sayılık halk bilimi dergi  külliyatını oluşturan İbrahim Aslanoğlu’nu bu büyük başarılarından dolayı ayakta alkışlamak ve ayrı tutmak gerekir.

     

Anadolu’nun farklı yörelerinde ve merkezlerinde halk edebiyatı, halk bilimi (folklor) ve yerel kültürü yaşatmak amacıyla çok sayıda süreli yayın ve dergi çıkarılmıştır. Bu dergiler, yöresel ağızları, mani, türkü, masal ve efsaneleri derleyerek kayda geçirmiştir.

Kayseri'de yayımlanan Erciyes Dergisi, 1978 yılında Av. Nevzat Türkten tarafından kurulmuş köklü bir fikir, sanat ve edebiyat dergisidir. Günümüzde Erciyes Dergisi Resmi Web Sitesi üzerinden dijital olarak yayın hayatını sürdüren dergi, Kayseri'nin ve Anadolu'nun kültürel birikimine uzun yıllardır katkı sağlamıştır.

Mersin’de İçel Kültürü, Mersin Halk Eğitimi Merkezi Müdürlüğü tarafından Ocak 1987'de yayım hayatına başlayan iki aylık yerel kültür ve halkbilimi dergisidir.

Mersin ve yöresinin tarihini, folklorunu, geleneklerini ve kültürel değerlerini inceleyen araştırmalara ev sahipliği yapmıştır.

Türkiye'de halk bilimi (halkbilim/folklör) alanında yayımlanan, akademik ve kültürel birikim sunan başlıca süreli yayınlar arasında Milli Folklor Dergisi, Folklor / Edebiyat Dergisi, Motif Akademi Halkbilimi Dergisi ve Folklor Akademi Dergisi yer alır.

    

Milli Folklor: 1989'dan beri yayımlanan, uluslararası indekslerde (AHCI, TR Dizin) yer alan en köklü akademik halk bilimi dergilerindendir.

Folklor / Edebiyat: 1994 yılında kurulmuş, halk bilimi, edebiyat ve kültürel antropoloji eksenli makaleler sunan hakemli bir dergidir.

Motif Akademi Halkbilimi Dergisi: Halk bilimi araştırmalarını desteklemek amacıyla yayımlanan, alanın güncel akademik mecralarından biridir

Folklor Akademi Dergisi  Halkbilimi, geleneksel sanatlar ve somut olmayan kültürel miras üzerine akademik çalışmalar yayımlar.

İş Bankasının, Mehmet Önder yönetiminde 1988-1998 yılları arasında 40 sayı  yayımladığı  ‘İş Bankası Kültür Sanat Dergisi’ de Anadolu kentleriyle ilgili özel sayılar yayınlayarak halk kültürü aktarımına katkı veren Türk dergiciliğine damgasını vurmuş önemli dergilerdendir.

Diyarbakır'da 1938-1950 yılları arasında 138 sayı yayımlanan, Anadolu'nun en uzun soluklu ve köklü yerel dergilerinden Karacadağ ile 1947 yılında Diyarbakır'da yayımlanan Altın Işık, bölgenin edebiyat ve folkloruna katkı sunan yerel yayınlardandır.

Kovan ve Çığır; Sivas ve çevresinde yayımlanan, Cumhuriyet dönemi Anadolu edebiyat hareketlerine katkı sağlayan yerel dergiler arasında görülmektedir.

İzmir ve çevresinde yayımlanan Görüş, Çeşme Defteri ve Körfez gibi pek çok yerel sanat dergisi Ege'nin edebiyat hafızasını oluşturmuştur.

Dergi yayınlamak sabır, sebat ve tahammül ister. Binbir zorlukla Anadolu’da yayımını sürdüren istikrarlı kültür, sanat ve edebiyat dergileri bulunmaktadır. Denizli'de uzun yıllar yayımlanan ve yerel aydınları bir araya getiren  kültür ve sanat dergisi Fikirler, Tokat’ta ‘Kümbet’, Elazığ’da ‘Bizim Külliye’ gibi yerel dergilerin yanı sıra halk kültürünü aktarımındaki önemini en iyi yansıtan dergilerden Zile’de yayınlanan yerel dergiler dikkat çekenlerdendir. Bunlardan;  Nisan 1961’den itibaren yayımlanmaya başlayan  Çağıltı adlı dergi Zile halk kültürünün yazılı basına aktarımında büyük başarı sağlamış bu başarı   Mayıs 2013 - Nisan 2020 tarihleri arasında genel yayın yönetmenliği tarafımdan yapılan  ve Zile özelinden başka hiç bir konuya yer verilmeyen  özelliği ile dikkat çeken Zile Kültür Sanat Dergisi’nin yayımına güçlü bir zemin hazırlamıştır. 

Zile Kültür Sanat Dergisi Zile’de yapılan sempozyumların bazılarını özel sayı olarak yayımlaması ile büyük taktir toplamış, Zile’de Üç yılda bir yapılan “Tarihi ve Kültürüyle Zile Smpozyumu” adı ile dört kez yapılan ve Zile Halk Kültürünün kültürel hafızasını su yüzüne çıkaran önemli etkinliklerin ve  Zile halk kültürünü aktarımındaki en önemli araç olan  Zile Kültür Sanat Dergisi’nin yayımının durdurulması acı bir kayıp olmuştur.