HAPI YUTMAK: (Çok kötü, içinden çıkılmaz bir duruma düşmek, mahvolmak veya büyük bir cezaya çarptırılmak anlamına gelir.)

            Günlük hayatta işler iyice ters gittiğinde kullanılan bu deyimin arkasında, Osmanlı İmparatorluğu'nun en sert padişahlarından biri olan Sultan IV. Murad dönemine ait oldukça trajik ve ders verici gerçek bir tarihi olay yatmaktadır.

            Sultan IV. Murad dönemi, İstanbul'da asayişi sağlamak adına kahve, tütün, içki ve afyon (uyuşturucu maddeler) gibi keyif verici maddelerin çok sıkı yasaklandığı, bu yasaklara uymayanların ise acımasızca idam edildiği bir devirdir.

            Dönemin Hekimbaşı (saray doktoru) Emir Çelebi, Padişah tarafından çok sevilen, saygı duyulan ve sık sık satranç oynamak için huzura çağrılan itibar sahibi bir hekimdir. Ancak Emir Çelebi'nin gizli bir kusuru vardır; kendisi gizliden gizliye afyon müptelasıdır ve hap haline getirdiği afyonu kuşağındaki küçük bir kutuda taşımaktadır. Hekimbaşının bu sırrını öğrenen saraydaki rakipleri, onu gözden düşürmek için durumu hemen Padişah'a ihbar ederler.

            IV. Murad, çok güvendiği hekiminin böyle bir yasak çiğnediğine ilk başta inanmak istemez ancak durumu kendi gözleriyle görmek için bir plan yapar. Emir Çelebi'yi saraya davet eder ve birlikte her zamanki gibi bir satranç oyununa otururlar. Oyunun en heyecanlı, hamlelerin sıkıştığı bir anında Padişah birdenbire oyunu durdurur ve sert bir sesle:

            — "Çelebi, kuşağını çöz de içinde ne varsa dök bakalım!" diye kükrer.

            Köşeye sıkışan Emir Çelebi, titreyen elleriyle kuşağını çözer ve içindeki afyon haplarıyla dolu kutu masaya dökülür. Hekimbaşı soğuk terler dökerek durumu kurtarmaya çalışır:

            — "Hünkârım, yanlış anlaşılmasın. Bunlar hastalarım için hazırladığım panzehir ilaçlarıdır, bana hiçbir zararı yoktur" diyerek afyon olduğunu gizlemeye çalışır.

            IV. Murad, hekiminin yalan söylediğini çok iyi bilmektedir. Karşısındaki koskoca Hekimbaşı da olsa kuralların çiğnenmesini affetmeyen Padişah, gözlerini hekimine diker ve o meşhur emrini verir:
            — "O halde, yutmaya başla bakalım hepsini!"

            Emir Çelebi, padişahın emrine karşı gelmenin anında boynunun vurulması demek olduğunu bilir. Kurtuluşunun kalmadığını anlayarak masadaki bir avuç dolusu afyon hapını oracıkta yutmak zorunda kalır. Saraydan çıkıp evine gitmesine izin verilen Emir Çelebi, aşırı dozda afyonun vücuduna hızla karışması sonucu evinde afyon komasına girerek hayatını kaybeder.

            Olayın ardından sarayda ve halk arasında "Hekimbaşı Çelebi'ye ne oldu?" diye soranlara, durumun vahametini özetleyen şu meşhur cevap verilir: "Çelebi hapı yuttu!"

            İşte o günden bugüne, geri dönüşü olmayan çok büyük bir hataya düşen, yakayı ele veren veya geri dönülemez bir felaketle yüzleşen insanlar için "hapı yutmak" deyimi miras kalmıştır.

       NANEYİ YEMEK: (Genellikle "hapı yutmak" deyimiyle aynı anlamda, çok kötü bir duruma düşmek, yakayı ele vermek, işleri batırmak veya büyük bir cezayla karşı karşıya kalmak anlamlarında kullanılır.)

            Medrese talebeleri, yanlarında yemeklerinin, azıklarının ve katıklarının olduğunu belirtirler ancak tek eksiklerinin taze ekmek olduğunu düşünürler ve köyün muhtarından ekmek istemeye karar verirler. O dönem medrese ehli arasında ve Osmanlı Türkçesinde ekmeğe saygı ifadesi olarak "nân" veya "nân-ı azîz" (aziz, değerli ekmek) denilmektedir (Farsça kökenli bir kelimedir).

            Talebeler, kendi aralarındaki konuşma diline alışık oldukları için muhtara:

            —Muhtar ağa, her şeyimiz var ama sahur için biraz nân gerek, derler.

            Köy muhtarı, medreselilerin kullandığı ‘nan’ kelimesini bilmemektedir. Kulak dolgunluğuyla "nân" sözcüğünü yeşil, kokulu bitki olan "nane" olarak anlar. Şaşkınlık ve biraz da ayıplama dolu gözlerle talebelere bakar. Sahur vakti durup dururken insanların neden sadece nane yemek isteyeceğine anlam veremez ve kendi şivesiyle tarihe geçen o cevabı verir:

            — “İlahi hocalar, açsanız gidip fırından taze ekmek getireyim. Bizim köyde öyle sahur vakti nane mane yenmez, biz öyle nane yemeyiz!”

            O günden sonra halk arasında, nerede nasıl konuşacağını bilmeyerek pot kıran, olmadık yerde yanlış/uygunsuz bir laf eden veya işleri yüzüne gözüne bulaştıran kişiler için "Yine bir nane yedi" veya "Naneyi yedi" deyimi kalıplaşarak yerleş

       LEB DEMEDEN LEBLEBİYİ ANLAMAK: (aha sözünün başını duyup, ne demek istediğini anında ve eksiksiz bir şekilde kavramak, çok anlayışlı, sezgisi güçlü ve pratik zekalı olmak anlamına gelir. Deyimdeki "leb" kelimesi, Farsçada "dudak" anlamına gelmektedir.

Bu ünlü deyimin arkasında, Osmanlı döneminde yaşamış ve zekasıyla padişahı bile hayran bırakmış olan ünlü şair Keçecizade İzzet Molla'nın başından geçen nüktedan bir hikaye yatar:

İzzet Molla ve Sultan'ın İkramı

Osmanlı döneminde Keçecizade İzzet Molla, sadece şiirleriyle değil, hazırcevaplığı, yüksek zekası ve espri yeteneğiyle de saray çevresinde ve padişahın (II. Mahmud) yanında çok saygın bir yere sahiptir.

Günlerden bir gün, Sultan II. Mahmud ve İzzet Molla sarayın havuzlu bahçesinde oturmuş, devlet meseleleri ve edebiyat üzerine derin bir sohbete dalmışlardır. Bu sırada saray görevlileri, padişahın canı çektiği için gümüş bir tabak içinde taze kavrulmuş leblebi getirip masaya bırakırlar.

Sultan II. Mahmud, İzzet Molla’nın o meşhur pratik zekasını ve dikkatini ölçmek, ona tatlı bir oyun oynamak ister. Parmağıyla tabaktaki leblebilerden birini alır, İzzet Molla'nın gözlerinin içine bakarak dudaklarını hafifçe öne doğru uzatır. Amacı, ağzından hiçbir kelime çıkmadan sadece dudak hareketiyle şairin ne yapacağını görmektir. Padişah daha ağzını açıp tek bir harf bile telaffuz etmeden, dudaklarını oynattığı o ilk salisede...

"Buyurun Hünkârım..."

İzzet Molla, padişahın dudak şeklinden onun "L" (yani eski dilde dudak anlamına gelen Leb) harfini çıkarmak üzere olduğunu ve tabaktaki nesneyi kastettiğini saliseler içinde fark eder. Padişah daha kelimeyi tamamlayamadan, büyük bir saygıyla yerinden doğrulur, tabaktaki leblebiyi kapıp padişaha uzatarak:
— "Buyurun hünkârım, leblebiniz," der.

Sultan II. Mahmud, şairin bu inanılmaz hızı ve sezgi gücü karşısında hayretler içinde kalır. Hayranlığını gizleyemeyerek yanındakilere döner ve tarihe geçen şu sözü söyler:
— "Molla, sen gerçekten de leb demeden leblebiyi anlayan nadir insanlardansın!"

İşte o günden sonra, bir insanın konuşmasına, açıklamasına ya da cümlesini bitirmesine gerek kalmadan, durumun ne olduğunu anında çözen zeki ve uyanık kişiler için "leb demeden leblebiyi anlamak" deyimi kültürümüzün bir parçası haline gelmiştir.

       İKİ DİRHEM BİR ÇEKİRDEK: (Giyim kuşamına aşırı özen gösteren, çok şık, süslü ve derli toplu giyinen kişiler için kullanılan bir iltifat sözü anlamında kullanılan bir deyimdir.)

            Osmanlı döneminde hassas terazilerin ve standart gramajların yaygın olmadığı zamanlarda, sarraflar ve kuyumcular değerli madenleri tartmak için özel ağırlık birimleri kullanırdı.

• Keçiboynuzu Çekirdeği. Boyutları ve ağırlıkları neredeyse hiç değişmeyen keçiboynuzu çekirdekleri, kuyumculukta en küçük ağırlık birimi olarak kabul edilirdi. Her bir çekirdek yaklaşık 200 miligram (0,2 gram) ağırlığındaydı.
• Dirhem Hesabı. Osmanlı'da temel ağırlık birimi olan bir okkanın (yaklaşık 1283 gram) 400'de birine "dirhem" denirdi. Sarraflık hesabında 16 keçiboynuzu çekirdeği bir araya geldiğinde bir dirhem (yaklaşık 3,2 gram) ederdi.
• Osmanlı Altınının Ağırlığı. Dönemin en değerli parası olan bir Osmanlı altını basılırken tam olarak 33 çekirdek yani 2 dirhem ve 1 çekirdek (yaklaşık 6,6 - 7 gram) ağırlığında olacak şekilde ayarlanırdı.

            Zamanla halk arasında çok özenli giyinmiş, tertemiz ve pırıl pırıl görünen kimseler için mecazi anlamda "altın gibi parlıyor, tam ayarında olmuş" demek amacıyla bu benzetme kullanılmaya başlanmış

       AYIKLA PİRİNCİN TAŞINI: (Bir zorluğu çözümlerken, bir engeli ortadan kaldırmaya çalışırken bazen hiç beklenmedik sürpriz olaylar çıkar ve daha büyük engeller karşınıza dikilir.)

            Deyimin öyküsü Osmanlı tarihine dayanır. Yavuz Sultan Selimin Yemen’i Osmanlı topraklarına katmasından bir süre sonra Yemen’de isyan çıkmış, uzun uğraşmalar sonunda Yemen Fatihi Sinan Paşa duruma hakim olmuş; Yemen bundan sonra 400 yıl Osmanlı egemenliğinde kalmıştı.

            Söylentiye göre Sinan Paşanın askerleri bir gün çölde konaklamış. Yemek pişirmek üzere hasır torbalar içindeki mısır pirinçlerini yere serdikleri büyük bir çadırın üstüne dökmüş ve taşlarını

ayıklamaya başlamışlar. Bu sırada bir fırtına çıkmış ve rüzgârın savurduğu bir kum bulutu pirinçlerin üstüne inerek, ufak bir tümsek halinde yığılmış. Kumların altında kalan pirinçlere bakakalan yeniçeriler arasından şakacı bir asker, arkadaşlarına: -Biz Allah”ın nimetini taşlı diye beğenmiyorduk, bizim gibi günahkâr kullara üç beş taş az bile gelir. Asıl şimdi ayıklayın bakalım pirincin taşını, demiş.

-Devam edecek-