DEYİMLER ve ÖYKÜLERİ Deyimler; sözü uzatmaz, anlamı derinleştirir.

 
Derleyen: İsmail ÇELEBİ Emekli Eğitimci – MEB Müfettişi

DOLAP ÇEVİRMEK: (Gizli işler planlama, yapma, fırıldak çevirme, dalavere yapma anlamlarında çok sık kullanılan bir sözdür.)

            Osmanlı dönemindeki konaklarda kadınların (haremlik) ve erkeklerin (selamlık) bulunduğu bölümler arasındaki duvara yerleştirilen, kendi ekseni etrafında dönen servis dolaplarından gelir. Başlangıçta yemek servisi için tasarlanan bu düzenek, zamanla gençlerin ailelerinden gizli haberleşme aracına dönüşünce deyim "gizli işler ve dalavere yapmak" anlamını kazanmıştır.

            Deyimin ortaya çıkış süreci ve anlam değişimi şu aşamalardan geçmiştir:

            • Döner Dolap Düzeneği: Osmanlı döneminde varlıklı ailelerin büyük konaklarında, kadınların yaşadığı haremlik ile erkeklerin bulunduğu selamlık bölümleri birbirinden ayrıydı. İki bölüm arasındaki duvara, kendi ekseni etrafında 360 derece dönebilen, silindirik ve raflı ahşap dolaplar yerleştirilirdi.

            • Yemek Servisi Amacı: Haremlik kısmında hazırlanan yemekler ve ikramlar bu dolabın raflarına konulur ve dolap çevrilerek selamlık tarafına ulaştırılırdı. Yemek bittikten sonra boş tabaklar tekrar raflara yerleştirilir ve dolap geri çevrilerek kadınlar tarafına gönderilirdi. Böylece iki taraf birbirini görmeden servis yapılmış olurdu.

            • Gizli Mektuplaşmalar: Zamanla konaktaki gençler, birbirleriyle ailelerinden gizli iletişim kurmak için bu düzeneği kullanmaya başladı. Selamlık tarafından yazılan mektuplar dolaba konulup çevrilir, haremlik tarafından ise işlenen mendillerle veya notlarla karşılık verilirdi.

            Yukarıda yaşanılan durumları fark edenler artık bu kişilere “Sen ne dolaplar çeviriyorsun?" diyerek hesap sormaya başladı ve bu söz halkın diline deyim olarak yerleşti.

       ŞAMAR OĞLANI: (Günümüzde bu deyim, herkesin öfkesini çıkardığı, sürekli haksız yere suçlanan ve azarlanan savunmasız kimseleri tanımlamak için kullanılır.)

 

                • Dokunulmazlık Kuralı. Geçmiş yüzyıllarda hem Doğu hem de Batı monarşilerinde, kraliyet soyundan gelen çocukların ilahi bir statüye sahip olduğuna inanılırdı. Bu nedenle onlara eğitim veren hocaların veya lalaların prenslere fiziksel ceza vermesi kesinlikle yasaktı.

                • Vekil Çocuk Seçimi. Eğitimde dayağın bir disiplin aracı olarak görüldüğü o dönemlerde, prensin derslerinde hata yapması veya yaramazlık etmesi durumunda onun yerine cezalandırılacak bir "vekil" tutulurdu. Bu çocuklar genellikle halkın alt tabakasından seçilir ve prensle aynı yaşlarda olurdu.

                • Psikolojik Caydırıcılık. Prens bir hata yaptığında, hoca onun yanındaki bu çocuğa tokat (şamar) atar veya onu döverdi. Amaç, yakın arkadaşı gibi büyüdüğü bu çocuğun kendi yüzünden acı çektiğini gören prensin üzülmesi ve aynı hatayı bir daha tekrarlamamasıydı.

                • Sarayda Yükselme Şansı. Sürekli prensin yanında büyüyen bu çocuklar, zamanla onunla çok yakın ve kalıcı dostluklar kurabiliyordu. Tarihte bunun en bilinen örneği, İngiltere Kralı I. Charles'ın kendi şamar oğlanını hayatı boyunca yanından ayırmaması ve ona soyluluk unvanı vermesidir.

 

 

 

       AYASOFYA'DA DİLENİR, SULTAN AHMET'TE DAĞITIR: (Kendi imkanı olmadığı halde başkalarından topladığı veya ödünç aldığı parayla etrafına cömertlik taslayan, "ayranı yok içmeye, tahtırevanla gider .ıçmaya" misali davranan kimseleri eleştirmek için kullanılır.)

 

                İstanbul'un Tarihi Yarımada'sında yer alan Ayasofya ve Sultanahmet camileri, birbirine sadece birkaç yüz metre mesafede, aynı meydanın iki ucunda bulunur. Osmanlı döneminde her iki cami de cuma namazları ve bayramlarda halkın en yoğun toplandığı merkezlerdi.

                Rivayete göre İstanbul'da yaşayan bir dilenci, üstünü başını perişan hale getirip Ayasofya Camii'nin avlusunda oturur ve haline acıyan cemaatten yüklü miktarda sadaka toplardı. Topladığı paralarla hemen meydanın karşısındaki Sultanahmet Camii'nin avlusuna geçerdi. Sultanahmet avlusuna geçtiğinde tavrını tamamen değiştiren bu kişi, az önce Ayasofya'da dilendiği paraları oradaki fakirlere, çocuklara veya esnafa büyük bir hayırsever edasıyla dağıtırdı. Amacı, kendi cebinden tek kuruş çıkmadan çevresine "ne kadar zengin ve cömert bir adam" dedirtmekti.

                Zamanla her iki camiye de giden İstanbullular, Ayasofya'da avuç açan adamla Sultanahmet'te para saçan kişinin aynı şahıs olduğunu fark etti. Bu ironik durum, halk arasında kısa sürede dilden dile yayılarak bir deyim haline geldi.

                -Bu nasıl adam ya! Ayasofya’da dileniyor, Sultan Ahmet’te dağıtıyor.

 

 

       KARGA HASAN KİRAMPA'YA ŞAHNA OLDU: ( Günümüzde bu ifade, "ayakların baş olduğu" durumları, yani bir işe hiç layık olmayan, ehliyetsiz veya geçmişi şaibeli kimselerin önemli bir mevkiye getirilmesini eleştirmek için kullanılır. -Zile’ye özgü bir deyimdir.)

  • Kirampa, Tokat'ın Zile ilçesine bağlı olan ve günümüzde Yenidağiçi adını taşıyan köyün eski adıdır. Yöre tarihinde tarımı ve bağlarıyla bilinen köklü bir yerleşim yeridir.
  • Şahna,  Bir zamanlar "Şahna", harman zamanı mahsulü denetleyen, öşür vergisini hesaplayıp toplayan tahsildar demekti.

 

                Kirampaya Şahna seçmek için gelen Devletin memurları köy meydanında toplanan ahaliye bakar ve aralarından köyde kimsenin pek ciddiye almadığı, kısa boylu, çelimsiz ve biraz da ürkek görünümlü Karga Hasan lakaplı kişiyi gözlerine kestirirler. Kimseyi kayırmayacağını veya çekinmeyeceğini düşünerek onu köye Şahna tayin edip oradan ayrılırlar.

                Köyde o güne kadar kimsenin sözünü dinlemediği Karga Hasan, devletin verdiği yetkiyi eline alır almaz kendinden geçer. Memurlar köyden uzaklaşır uzaklaşmaz köydeki en yüksek damlardan birinin üzerine çıkar ve tüm ahaliye seslenerek, "Ey Kirampalılar, dünyanın ne kadar yanlış döndüğünü gördünüz mü? Karga Hasan Kirampa'ya şahna oldu!" diye bağırır.

                Yine köyde ölen bir kişinin musalla taşında başına varan Karga Hasan, tabutta yatan ölünün güya kulağına söylüyormuş gibi:

                -Öbür dünyada sorarlarsa; Karga Hasan Kirampa’ya şahna oldu! De hemi..

 

 

 

       ŞAPIRDAĞIN BAĞI VAR, ÜZÜMÜ YOK YAPRAĞI VAR: (Ortada somut bir ürünü, emeği veya sermayesi bulunmadığı halde büyük bir mülk sahibiymiş gibi hava atan kişileri hicvetmek için kullanılır.-Zile’ye özgü bir deyimdir.)

 

                 Zile, tarih boyunca üzümü, pekmezi ve salamura yaprağıyla ünlü bir memlekettir. Eskiden ilçe halkı yaz aylarında bağ evlerine göçer, kimin ne kadar üzüm kaldırdığı ve pekmez kaynattığı kasabadaki en önemli itibar ölçüsü sayılırdı.

                Yöre rivayetlerine göre geçmişte Zile'de "Şapırdak" lakabıyla anılan, konuşkan, bol keseden atan ama pek çalışmayı sevmeyen biri yaşarmış. Kendisine ait verimli bir bağı olmadığı halde, sohbet meclislerinde sürekli bağcılıktan, iyi üzümün nasıl alınacağından, bağ budama kurallarından ve kendi bağının büyüklüğünden anlatır dururmuş, dinleyenleri ağzına baktırırmış.

                Bağ bozumu zamanı geldiğinde herkesin küfelerle üzüm taşıdığı yollarda, Şapırdak’ın elinde üzümü değil de üzüm yaprağını gören şakacı birisi onun bir zamanlar attığı havalarla, kuru gösterişleriyle dalga geçmek için:

                -Şapırdağın bağı var, üzümü yok yaprağı var,  diyerek halkın ağzına yerleşen bu sözü söyler.

 

 

 

       GURKUN CÜCÜĞÜNÜ GÜZÜN SAYARLAR: (Bir işe başlarken henüz ortada kesin bir sonuç yok iken erken zafer ilan edenlere, büyük kâr hesapları yapanlara veya bir girişimin akıbetini görmek için sabretmek gerektiğini hatırlatmak isteyenler için söylenen bir deyimdir.-Tokat yöresine özgü bir deyimdir.)

 

  • Gurk (Kurk): Kuluçkaya yatan tavuk demektir.
  • Cücük: Yumurtadan yeni çıkmış civciv veya kaz/ördek yavrusudur.
  • Güz: Sonbahar mevsimidir.

 

                Eskiden köylerde ilkbahar geldiğinde tavuklar veya kazlar kuluçkaya (gurka) yatırılırdı. Yumurtadan bir seferde 12-15 tane sarı tüylü, sevimli "cücük" çıktığında ev sahibi çok sevinir, komşularına ne kadar çok hayvanı olduğunu anlatarak övünürdü.

                Ancak bahar ve yaz ayları bu savunmasız yavrular için türlü tehlikelerle doluydu:

  • Kimi hastalığa ya da soğuğa dayanamayıp ölürdü.
  • Kimini bahçede gezen kedi, tilki, sansar ya da gökten süzülen atmaca kapardı.
  • Kimi de tarlada, bahçede kaybolurdu.

                Bu yüzden tecrübeli köylüler, baharda yumurtadan çıkan yavruların çokluğuna bakıp hemen sevinene veya erken hesap yapana şu karşılığı verirdi:

                 -Dur bakalım, gurkun cücüğü güzün sayılır!

 

       HALEP ORADAYSA ARŞIN DA BURADA: (Bol keseden atıp tutan, yapamayacağı işlerle övünen veya kanıtlanamayacak iddialarda bulunan kişilere karşı söylenen bir deyimdir. “Yap da görelim!” meydan okumasıdır.)

 

                Arşın, Osmanlı döneminde metre sistemine geçilmeden önce kullanılan, yaklaşık 68 santimetre uzunluğunda tahta veya demir bir ölçü aletidir. Özellikle kumaşçılar ve terziler kumaşı bununla ölçerdi.

                Halep, Suriye’de bir şehirdir.

                Osmanlı döneminde Halep, dünyanın en önemli ticaret ve kumaş merkezlerinden biriydi. Bir gün bir mecliste veya çarşıda iki kişi arasında kumaş kalitesi ve uzun atlama/ölçme becerisi üzerine hararetli bir iddia başlar.

                Adamın biri sürekli böbürlenerek: "Ben Halep'teyken bir zıplayışta tam kırk arşın atladım, koca çarşıyı hayran bıraktım!" diye atıp tutmaya başlar. Dinleyenler bu abartılı yalana inanmaz ama adam ısrarla aynı yalanı sürdürür.

                Meclisteki zeki ve hazırcevap bir kişi, adamın yalanını yüzüne vurmak yerine eline bir arşın (ölçü çubuğu) alır ve meydanın ortasına geçip şöyle seslenir:

                -Halep oradaysa, arşın da burada! Hadi atla da görelim! Der.

-Devam edecek-