- 0 356 317 97 66
DOLAP ÇEVİRMEK: (Gizli işler planlama, yapma,
fırıldak çevirme, dalavere yapma anlamlarında çok sık kullanılan bir sözdür.)
Osmanlı dönemindeki konaklarda kadınların
(haremlik) ve erkeklerin (selamlık) bulunduğu bölümler arasındaki duvara
yerleştirilen, kendi ekseni etrafında dönen servis dolaplarından gelir.
Başlangıçta yemek servisi için tasarlanan bu düzenek, zamanla gençlerin
ailelerinden gizli haberleşme aracına dönüşünce deyim "gizli işler ve
dalavere yapmak" anlamını kazanmıştır.
Deyimin ortaya çıkış süreci ve anlam
değişimi şu aşamalardan geçmiştir:
• Döner Dolap Düzeneği:
Osmanlı döneminde varlıklı ailelerin büyük konaklarında, kadınların yaşadığı haremlik
ile erkeklerin bulunduğu selamlık bölümleri birbirinden ayrıydı. İki bölüm
arasındaki duvara, kendi ekseni etrafında 360 derece dönebilen, silindirik ve
raflı ahşap dolaplar yerleştirilirdi.
• Yemek Servisi Amacı:
Haremlik kısmında hazırlanan yemekler ve ikramlar bu dolabın raflarına konulur
ve dolap çevrilerek selamlık tarafına ulaştırılırdı. Yemek bittikten sonra boş
tabaklar tekrar raflara yerleştirilir ve dolap geri çevrilerek kadınlar
tarafına gönderilirdi. Böylece iki taraf birbirini görmeden servis yapılmış
olurdu.
• Gizli Mektuplaşmalar:
Zamanla konaktaki gençler, birbirleriyle ailelerinden gizli iletişim kurmak
için bu düzeneği kullanmaya başladı. Selamlık tarafından yazılan mektuplar
dolaba konulup çevrilir, haremlik tarafından ise işlenen mendillerle veya
notlarla karşılık verilirdi.
Yukarıda yaşanılan durumları fark
edenler artık bu kişilere “Sen ne dolaplar çeviriyorsun?"
diyerek hesap sormaya başladı ve bu söz halkın diline deyim olarak yerleşti.
ŞAMAR
OĞLANI: (Günümüzde
bu deyim, herkesin öfkesini çıkardığı, sürekli haksız yere suçlanan ve
azarlanan savunmasız kimseleri tanımlamak için kullanılır.)
• Dokunulmazlık Kuralı.
Geçmiş yüzyıllarda hem Doğu hem de Batı monarşilerinde, kraliyet soyundan gelen
çocukların ilahi bir statüye sahip olduğuna inanılırdı. Bu nedenle onlara
eğitim veren hocaların veya lalaların prenslere fiziksel ceza vermesi
kesinlikle yasaktı.
• Vekil Çocuk Seçimi.
Eğitimde dayağın bir disiplin aracı olarak görüldüğü o dönemlerde, prensin
derslerinde hata yapması veya yaramazlık etmesi durumunda onun yerine
cezalandırılacak bir "vekil" tutulurdu. Bu çocuklar genellikle halkın
alt tabakasından seçilir ve prensle aynı yaşlarda olurdu.
• Psikolojik Caydırıcılık.
Prens bir hata yaptığında, hoca onun yanındaki bu çocuğa tokat (şamar) atar
veya onu döverdi. Amaç, yakın arkadaşı gibi büyüdüğü bu çocuğun kendi yüzünden
acı çektiğini gören prensin üzülmesi ve aynı hatayı bir daha tekrarlamamasıydı.
• Sarayda Yükselme Şansı.
Sürekli prensin yanında büyüyen bu çocuklar, zamanla onunla çok yakın ve kalıcı
dostluklar kurabiliyordu. Tarihte bunun en bilinen örneği, İngiltere Kralı I.
Charles'ın kendi şamar oğlanını hayatı boyunca yanından ayırmaması ve ona
soyluluk unvanı vermesidir.
AYASOFYA'DA
DİLENİR, SULTAN AHMET'TE DAĞITIR: (Kendi imkanı olmadığı halde başkalarından
topladığı veya ödünç aldığı parayla etrafına cömertlik taslayan, "ayranı
yok içmeye, tahtırevanla gider .ıçmaya" misali davranan kimseleri
eleştirmek için kullanılır.)
İstanbul'un Tarihi
Yarımada'sında yer alan Ayasofya ve Sultanahmet camileri, birbirine sadece
birkaç yüz metre mesafede, aynı meydanın iki ucunda bulunur. Osmanlı döneminde
her iki cami de cuma namazları ve bayramlarda halkın en yoğun toplandığı
merkezlerdi.
Rivayete göre İstanbul'da
yaşayan bir dilenci, üstünü başını perişan hale getirip Ayasofya Camii'nin
avlusunda oturur ve haline acıyan cemaatten yüklü miktarda sadaka toplardı.
Topladığı paralarla hemen meydanın karşısındaki Sultanahmet Camii'nin avlusuna
geçerdi. Sultanahmet avlusuna geçtiğinde tavrını tamamen değiştiren bu kişi, az
önce Ayasofya'da dilendiği paraları oradaki fakirlere, çocuklara veya esnafa
büyük bir hayırsever edasıyla dağıtırdı. Amacı, kendi cebinden tek kuruş
çıkmadan çevresine "ne kadar zengin ve cömert bir adam" dedirtmekti.
Zamanla her iki camiye de giden
İstanbullular, Ayasofya'da avuç açan adamla Sultanahmet'te para saçan kişinin
aynı şahıs olduğunu fark etti. Bu ironik durum, halk arasında kısa sürede
dilden dile yayılarak bir deyim haline geldi.
-Bu nasıl adam ya! Ayasofya’da
dileniyor, Sultan Ahmet’te dağıtıyor.
KARGA
HASAN KİRAMPA'YA ŞAHNA OLDU: ( Günümüzde bu ifade,
"ayakların baş olduğu" durumları, yani bir işe hiç layık olmayan,
ehliyetsiz veya geçmişi şaibeli kimselerin önemli bir mevkiye getirilmesini eleştirmek
için kullanılır. -Zile’ye özgü bir deyimdir.)
Kirampaya Şahna seçmek için
gelen Devletin memurları köy meydanında toplanan ahaliye bakar ve aralarından
köyde kimsenin pek ciddiye almadığı, kısa boylu, çelimsiz ve biraz da ürkek
görünümlü Karga Hasan lakaplı kişiyi gözlerine kestirirler. Kimseyi
kayırmayacağını veya çekinmeyeceğini düşünerek onu köye Şahna tayin edip oradan
ayrılırlar.
Köyde o güne kadar kimsenin
sözünü dinlemediği Karga Hasan, devletin verdiği yetkiyi eline alır almaz
kendinden geçer. Memurlar köyden uzaklaşır uzaklaşmaz köydeki en yüksek
damlardan birinin üzerine çıkar ve tüm ahaliye seslenerek, "Ey
Kirampalılar, dünyanın ne kadar yanlış döndüğünü gördünüz mü? Karga Hasan
Kirampa'ya şahna oldu!" diye bağırır.
Yine köyde ölen bir kişinin
musalla taşında başına varan Karga Hasan, tabutta yatan ölünün güya kulağına
söylüyormuş gibi:
-Öbür dünyada sorarlarsa;
Karga Hasan Kirampa’ya şahna oldu! De hemi..
ŞAPIRDAĞIN
BAĞI VAR, ÜZÜMÜ YOK YAPRAĞI VAR: (Ortada somut bir ürünü, emeği veya
sermayesi bulunmadığı halde büyük bir mülk sahibiymiş gibi hava atan kişileri
hicvetmek için kullanılır.-Zile’ye özgü bir deyimdir.)
Zile, tarih boyunca üzümü, pekmezi ve salamura
yaprağıyla ünlü bir memlekettir. Eskiden ilçe halkı yaz aylarında bağ evlerine
göçer, kimin ne kadar üzüm kaldırdığı ve pekmez kaynattığı kasabadaki en önemli
itibar ölçüsü sayılırdı.
Yöre rivayetlerine göre geçmişte
Zile'de "Şapırdak" lakabıyla anılan, konuşkan, bol keseden
atan ama pek çalışmayı sevmeyen biri yaşarmış. Kendisine ait verimli bir bağı
olmadığı halde, sohbet meclislerinde sürekli bağcılıktan, iyi üzümün nasıl
alınacağından, bağ budama kurallarından ve kendi bağının büyüklüğünden anlatır
dururmuş, dinleyenleri ağzına baktırırmış.
Bağ bozumu zamanı geldiğinde
herkesin küfelerle üzüm taşıdığı yollarda, Şapırdak’ın elinde üzümü değil de
üzüm yaprağını gören şakacı birisi onun bir zamanlar attığı havalarla, kuru
gösterişleriyle dalga geçmek için:
-Şapırdağın
bağı var, üzümü yok yaprağı var, diyerek halkın ağzına yerleşen bu sözü söyler.
GURKUN
CÜCÜĞÜNÜ GÜZÜN SAYARLAR: (Bir işe başlarken henüz ortada kesin bir sonuç yok
iken erken zafer ilan edenlere, büyük kâr hesapları yapanlara veya bir
girişimin akıbetini görmek için sabretmek gerektiğini hatırlatmak isteyenler
için söylenen bir deyimdir.-Tokat yöresine özgü bir deyimdir.)
Eskiden köylerde
ilkbahar geldiğinde tavuklar veya kazlar kuluçkaya (gurka) yatırılırdı.
Yumurtadan bir seferde 12-15 tane sarı tüylü, sevimli "cücük"
çıktığında ev sahibi çok sevinir, komşularına ne kadar çok hayvanı olduğunu
anlatarak övünürdü.
Ancak bahar ve yaz ayları bu
savunmasız yavrular için türlü tehlikelerle doluydu:
Bu yüzden tecrübeli köylüler,
baharda yumurtadan çıkan yavruların çokluğuna bakıp hemen sevinene veya erken
hesap yapana şu karşılığı verirdi:
-Dur bakalım, gurkun cücüğü güzün sayılır!
HALEP ORADAYSA
ARŞIN DA BURADA: (Bol
keseden atıp tutan, yapamayacağı işlerle övünen veya kanıtlanamayacak
iddialarda bulunan kişilere karşı söylenen bir deyimdir. “Yap da görelim!”
meydan okumasıdır.)
Arşın,
Osmanlı döneminde metre sistemine geçilmeden önce kullanılan, yaklaşık 68
santimetre uzunluğunda tahta veya demir bir ölçü aletidir. Özellikle
kumaşçılar ve terziler kumaşı bununla ölçerdi.
Halep, Suriye’de
bir şehirdir.
Osmanlı
döneminde Halep, dünyanın en önemli ticaret ve kumaş merkezlerinden biriydi.
Bir gün bir mecliste veya çarşıda iki kişi arasında kumaş kalitesi ve uzun
atlama/ölçme becerisi üzerine hararetli bir iddia başlar.
Adamın biri
sürekli böbürlenerek: "Ben Halep'teyken bir zıplayışta tam kırk arşın
atladım, koca çarşıyı hayran bıraktım!" diye atıp tutmaya başlar.
Dinleyenler bu abartılı yalana inanmaz ama adam ısrarla aynı yalanı sürdürür.
Meclisteki
zeki ve hazırcevap bir kişi, adamın yalanını yüzüne vurmak yerine eline bir
arşın (ölçü çubuğu) alır ve meydanın ortasına geçip şöyle seslenir:
-Halep
oradaysa, arşın da burada! Hadi atla da görelim! Der.
-Devam edecek-