DEYİMLER ve ÖYKÜLERİ Deyimler; sözü uzatmaz, anlamı derinleştirir.

 
Derleyen: İsmail ÇELEBİ Emekli Eğitimci – MEB Müfettişi

       DEMOKLES'İN KILICI: (Her şey yolunda görünse bile kişinin üzerinde her an gerçekleşebilecek bir felaket, ceza veya kötü bir sürpriz baskısının bulunmasını anlatan bir deyimdir.)

 

            MÖ 4. yüzyılda Sicilya'daki Siraküza Kralı II. Dionysios ile saraydaki yakın dostu Demokles arasında geçen ve büyük güç ile sorumluluğun her an baş gösterebilecek ağır tehlikeler barındırdığını anlatan antik bir hikayedir. Romalı düşünür Çiçero'nun yazıtlarıyla günümüze ulaşan bu anlatı, dışarıdan kusursuz görünen makamların ardındaki sürekli korkuyu simgeler.

 

            Saraydaki danışmanlardan biri olan Demokles, Kral Dionysios'un sahip olduğu zenginliğe, güce ve lükse büyük bir özenle yaklaşır. Krala sürekli olarak ne kadar şanslı ve mutlu olması gerektiğini söyler.

             Bu övgülerden sıkılan Kral Dionysios, krallığın gerçek yüzünü göstermek için Demokles'e bir günlüğüne yer değiştirmeyi teklif eder. Demokles bu teklifi büyük bir sevinçle kabul eder.

             Demokles krallık kaftanlarını giyip altın tahta oturur ve en nadide yemeklerle donatılmış bir ziyafet masasında ağırlanır. Ancak eğlencenin ortasında başını yukarı kaldırdığında, tam tepesinde incecik tek bir at kılına bağlı keskin ve ağır bir kılıcın sallandığını fark eder.

             Kılıcın her an kopup kafasına düşebileceği korkusuyla Demokles'in tüm keyfi kaçar ve lokmalar boğazında düğümlenir. Ziyafeti yarıda keserek tahttan iner ve bu korku dolu zenginliği istemediğini söyleyerek makamını krala geri verir.

 

            Bu nedenle “Demokles’in Kılıcı” sözü yüksek mevkilere ulaşan kişilerin elde ettikleri yetkilerle birlikte büyük riskler ve ağır sorumluluklar üstlendiklerini de hatırlatır.

 

 

 

       DEVLET KUŞU KONMAK: (Beklenmedik bir zamanda çok büyük bir nimete, zenginliğe veya yüksek bir makama kavuşmayı ifade eden bu söz kökenini hem mitolojiden hem de kadim taht seçimi ritüellerinden alır.)

 

            Vaktiyle İran geleneklerinde yeni hükümdarı seçmek için Hüma kuşunun gökyüzüne salınması ve kuşun başına konduğu kişinin tahta çıkarılması inancına dayanır. Doğu mitolojisinde "talih kuşu" veya "cennet kuşu" olarak bilinen Hüma, hiç yere konmadan sürekli göklerde uçtuğuna inanılan efsanevi bir kuştur. Gölgesinin bile bir insanın üzerine düşmesi, o kişiye ömür boyu sürecek büyük bir mutluluk ve zenginlik getireceğine işaret sayılır.

            Eski İran masalları ile halk anlatılarında, kral öldüğünde ve tahta geçecek bir varis bulunmadığında halk büyük bir meydanda toplanırmış. Gökyüzüne salınan devlet kuşu kalabalığın üzerinde süzülür ve kimin başına konarsa o kişi Tanrı'nın seçtiği yeni hükümdar ilan edilirmiş.

            Bu gelenekte kuşun sıradan, hatta yoksul bir köylünün başına konması, kişinin hayatının bir anda değişip ülkenin en güçlü insanı haline gelmesini sağladığı için bizim dilimize:

            -Başına devlet kuşu kondu, olarak girmiş ve yerleşmiştir.

 

 

 

 

       DİLİNDE TÜY BİTMEK: (Bir şeyi defalarca tekrarlamaktan yorulmayı, bıkmayı anlatan bir deyimdir.)

 

            İnsan dilinin yüzeyi doğası gereği pürüzlü olsa da üzerinde tüy veya kıl bulunmaz. Halk anlatımında bir eylemin ne kadar uzun sürdüğünü vurgulamak için imkânsız bir durum kurgulanmış ve "artık dilimde tüy bitti" ifadesi üretilmiştir.

            Bir kimseye aynı uyarıyı, öğüdü veya isteği defalarca söylemesine rağmen karşılık alamayan kişinin yaşadığı bıkkınlığı ifade eder. Söyleyecek yeni bir söz kalmadığını ve dilin bu tekrardan fiziksel olarak deforme olduğunu simgeler.

            Sözlü kültürde özellikle ebeveynlerin çocuklarına, ustaların çıraklarına veya yöneticilerin çalışanlarına yönelik bitmek bilmeyen ikazları sırasında kalıplaşarak Türkçenin en yaygın deyimlerinden biri haline gelmiştir.

  • Bıkkınlık ve Usanç: Aynı konuyu tekrar tekrar konuşmaktan yorulunduğunu belirtmek için kullanılır.
  • Sonuç Alamama: Yapılan tüm uyarılara rağmen karşı tarafın davranışını değiştirmediği durumlarda sitem amacıyla tercih edilir.

            Not: Bu anlatım deyimin anlamını açıklayan geleneksel bir yorumdur. Deyimin ortaya çıkışına ilişkin kesin olarak belgelenmiş tarihî bir öykü bulunmamaktadır.

 

 

       DOSTLAR ALIŞVERİŞTE GÖRSÜN: (Bir kimsenin gerçekten ihtiyaç duyduğu için değil, çevresine gösteriş yapmak, başkalarının gözüne girmek veya kendisini olduğundan farklı göstermek amacıyla bir işi yapıyormuş gibi davranmasıdır.)

 

            Eskiden küçük bir kasabada, alışveriş yapmayı ve yaptığı alışverişleri çevresine anlatmayı çok seven bir adam yaşarmış. Bu adam, varlıklı görünmeye büyük önem verirmiş. Ne zaman çarşıya çıksa elinde birkaç alışveriş paketiyle dolaşır, karşılaştığı tanıdıklarına neler aldığını anlatırmış.

            Bir gün yine çarşıya gitmiş. Dükkânları dolaşmış, birkaç eşyanın fiyatını sormuş ama hiçbirini satın almamış. Sonra bir dükkândan boş bir kese kâğıdı alıp içine birkaç eski eşya koymuş. Elinde paketlerle çarşıda dolaşmaya başlamış.

            Onu gören komşularından biri dayanamayıp sormuş:

            -"Hayrola, bugün yine epey alışveriş yapmışsın galiba?"

            Adam, gururla gülümseyerek cevap vermiş:

            -"Eh, evin ihtiyaçları bitmiyor ki! İnsan biraz da alışveriş yapacak."

            Komşusu, adamın elindeki paketlere bakıp gülmüş:

            -"Senin derdin alışveriş yapmak değil, alışveriş yapmış görünmek!"

            Adam bu söz karşısında biraz bozulmuş ama kendisini savunmaktan da geri kalmamış:

            -"Ne yapalım, dostlar alışverişte görsün!"

           

            Bir başka rivayet te Nasreddin Hoca ile ilgilidir:

            Hoca bir gün pazara gider. Yumurtaların 8 tanesini 1 akçeden alır, 9 tanesini 1 akçeye satar. Yumurtalarını aldığı kişi Hoca’nın yumurta satışını izledikten sonra: -Hoca Efendi, sen ne yapıyorsun Allah aşkına, yumurtalardan hep zarar ediyorsun farkında değil misin?

            Hoca gülerek cevap verir:

            -Bu günde ‘Dostlar alışverişte görsün’ imanım, der.

 

 

 

       NE ŞAM’IN ŞEKERİ NE ARAB’IN YÜZÜ: (Halk arasında bir kimsenin veya şeyin sağlayacağı yarar ne kadar büyük olursa olsun, ondan yararlanmak ya da onunla karşılaşmak istememeyi ifade eder.)

 

            Bugün Suriye toprakları içinde bulunan başkent Şam bir zamanlar Osmanlı sınırları dahilindeydi. Şam, o zaman tatlıları ve şekeri ile ünlü imiş.

            İngilizler, bütün Araplar gibi, Şam halkını da Türklere karşı kışkırttıkları için Şam halkı huzursuz olmuş ve bu şehri idare etmek güçleşmiş. Ünlü şair Ziya Paşa bile burada valilik yapmaktan bıkmış usanmış.

            Şam’da Ziya Paşa gibi idarecilik yapıp da İstanbul’a dönenler, bir toplantıda hatıralarını anlatırken, Şam’ın baklava ve şekerlerinden konuşuyorlarmış. İçlerinde bulunan ve Şam’da idarecilik yapan biri:

            -“Aman istemem ne Şam’ın şekeri ne Arap’ın yüzü” deyince oradakiler bu söze çok gülmüşler ve kulaktan kulağa yayılıp bu günlere gelmiş.

 

       LAFLA PEYNİR GEMİSİ YÜRÜMEZ: (Sadece konuşarak ve boş vaatler vererek somut bir işin başarılamayacağını anlatan bu söz, kaptanın tüccardan taşıma ücretini peşin istemesi üzerine söylenmiştir.)

            Rivayete göre eski İstanbul'da yaşayan Edirneli "Aksi Yusuf" adındaki cimri bir peynir tüccarı ile gemi kaptanı arasında geçen olaya dayanır.

            Trakya'dan getirdiği peynirleri İstanbul'da satan ve kalanını deniz yoluyla İzmir'e gönderen Aksi Yusuf, cimriliği ve kurnazlığıyla bilinir. Gemilere mal yükletirken taşıma ücretini peşin ödememek için kaptanları "Hele peynirler sağ salim varsın, istediğin parayı fazlasıyla veririm" diyerek sürekli oyalar.

            Daha önce tüccarın oyununa gelen bir gemi kaptanı yeni bir sefer öncesinde parayı peşin ister. Kaptan, tayfalarına ödeme yapması ve geminin masraflarını karşılaması gerektiğini belirterek ücret ödenmeden Sarayburnu'nu bile dönmeyeceğini söyler.

            Aksi Yusuf her zamanki gibi "Hele peynirler sağ salim varsın..." diyerek lafa başlayınca kaptan sözünü keser ve:

            - "Efendi, lafla peynir gemisi yürümez. Buna kömür lazım, yağ lazım" karşılığını verir.

            Mecbur kalan tüccar ücreti peşin öder ve gemi o zaman yola çıkar.

            Sadece konuşmanın veya büyük planlar anlatmanın tek başına bir işe yaramadığını, mutlaka somut adım ve kaynak gerektiğini hatırlatır. Gerçekleştiremeyeceği sözler veren veya sorumluluktan kaçıp işi lafa boğan kişileri uyarmak amacıyla kullanılır.  -Devam edecek-