- 0 356 317 97 66
DEMOKLES'İN
KILICI: (Her
şey yolunda görünse bile kişinin üzerinde her an gerçekleşebilecek bir felaket,
ceza veya kötü bir sürpriz baskısının bulunmasını anlatan bir deyimdir.)
MÖ 4. yüzyılda Sicilya'daki Siraküza
Kralı II. Dionysios ile saraydaki yakın dostu Demokles arasında geçen ve büyük
güç ile sorumluluğun her an baş gösterebilecek ağır tehlikeler barındırdığını
anlatan antik bir hikayedir. Romalı düşünür Çiçero'nun yazıtlarıyla günümüze
ulaşan bu anlatı, dışarıdan kusursuz görünen makamların ardındaki sürekli
korkuyu simgeler.
Saraydaki danışmanlardan biri olan
Demokles, Kral Dionysios'un sahip olduğu zenginliğe, güce ve lükse büyük bir
özenle yaklaşır. Krala sürekli olarak ne kadar şanslı ve mutlu olması
gerektiğini söyler.
Bu övgülerden sıkılan Kral Dionysios,
krallığın gerçek yüzünü göstermek için Demokles'e bir günlüğüne yer
değiştirmeyi teklif eder. Demokles bu teklifi büyük bir sevinçle kabul eder.
Demokles krallık kaftanlarını giyip altın
tahta oturur ve en nadide yemeklerle donatılmış bir ziyafet masasında
ağırlanır. Ancak eğlencenin ortasında başını yukarı kaldırdığında, tam
tepesinde incecik tek bir at kılına bağlı keskin ve ağır bir kılıcın
sallandığını fark eder.
Kılıcın her an kopup kafasına düşebileceği
korkusuyla Demokles'in tüm keyfi kaçar ve lokmalar boğazında düğümlenir.
Ziyafeti yarıda keserek tahttan iner ve bu korku dolu zenginliği istemediğini
söyleyerek makamını krala geri verir.
Bu nedenle “Demokles’in Kılıcı”
sözü yüksek mevkilere ulaşan kişilerin elde ettikleri yetkilerle birlikte büyük
riskler ve ağır sorumluluklar üstlendiklerini de hatırlatır.
DEVLET
KUŞU KONMAK: (Beklenmedik
bir zamanda çok büyük bir nimete, zenginliğe veya yüksek bir makama kavuşmayı
ifade eden bu söz kökenini hem mitolojiden hem de kadim taht seçimi
ritüellerinden alır.)
Vaktiyle İran geleneklerinde yeni
hükümdarı seçmek için Hüma kuşunun gökyüzüne salınması ve kuşun başına konduğu
kişinin tahta çıkarılması inancına dayanır. Doğu mitolojisinde "talih
kuşu" veya "cennet kuşu" olarak bilinen Hüma, hiç yere konmadan sürekli
göklerde uçtuğuna inanılan efsanevi bir kuştur. Gölgesinin bile bir insanın
üzerine düşmesi, o kişiye ömür boyu sürecek büyük bir mutluluk ve zenginlik
getireceğine işaret sayılır.
Eski İran masalları ile halk
anlatılarında, kral öldüğünde ve tahta geçecek bir varis bulunmadığında halk
büyük bir meydanda toplanırmış. Gökyüzüne salınan devlet kuşu kalabalığın
üzerinde süzülür ve kimin başına konarsa o kişi Tanrı'nın seçtiği yeni hükümdar
ilan edilirmiş.
Bu gelenekte kuşun sıradan, hatta
yoksul bir köylünün başına konması, kişinin hayatının bir anda değişip ülkenin
en güçlü insanı haline gelmesini sağladığı için bizim dilimize:
-Başına devlet kuşu kondu, olarak
girmiş ve yerleşmiştir.
DİLİNDE
TÜY BİTMEK: (Bir
şeyi defalarca tekrarlamaktan yorulmayı, bıkmayı anlatan bir deyimdir.)
İnsan dilinin yüzeyi doğası gereği
pürüzlü olsa da üzerinde tüy veya kıl bulunmaz. Halk anlatımında bir eylemin ne
kadar uzun sürdüğünü vurgulamak için imkânsız bir durum kurgulanmış ve
"artık dilimde tüy bitti" ifadesi üretilmiştir.
Bir kimseye aynı uyarıyı, öğüdü veya
isteği defalarca söylemesine rağmen karşılık alamayan kişinin yaşadığı
bıkkınlığı ifade eder. Söyleyecek yeni bir söz kalmadığını ve dilin bu tekrardan
fiziksel olarak deforme olduğunu simgeler.
Sözlü kültürde özellikle
ebeveynlerin çocuklarına, ustaların çıraklarına veya yöneticilerin
çalışanlarına yönelik bitmek bilmeyen ikazları sırasında kalıplaşarak Türkçenin
en yaygın deyimlerinden biri haline gelmiştir.
Not: Bu anlatım deyimin
anlamını açıklayan geleneksel bir yorumdur. Deyimin ortaya çıkışına ilişkin
kesin olarak belgelenmiş tarihî bir öykü bulunmamaktadır.
DOSTLAR
ALIŞVERİŞTE GÖRSÜN: (Bir
kimsenin gerçekten ihtiyaç duyduğu için değil, çevresine gösteriş yapmak,
başkalarının gözüne girmek veya kendisini olduğundan farklı göstermek amacıyla
bir işi yapıyormuş gibi davranmasıdır.)
Eskiden küçük bir kasabada,
alışveriş yapmayı ve yaptığı alışverişleri çevresine anlatmayı çok seven bir
adam yaşarmış. Bu adam, varlıklı görünmeye büyük önem verirmiş. Ne zaman
çarşıya çıksa elinde birkaç alışveriş paketiyle dolaşır, karşılaştığı
tanıdıklarına neler aldığını anlatırmış.
Bir gün yine çarşıya gitmiş.
Dükkânları dolaşmış, birkaç eşyanın fiyatını sormuş ama hiçbirini satın
almamış. Sonra bir dükkândan boş bir kese kâğıdı alıp içine birkaç eski eşya
koymuş. Elinde paketlerle çarşıda dolaşmaya başlamış.
Onu gören komşularından biri
dayanamayıp sormuş:
-"Hayrola, bugün yine epey
alışveriş yapmışsın galiba?"
Adam, gururla gülümseyerek cevap
vermiş:
-"Eh, evin ihtiyaçları bitmiyor
ki! İnsan biraz da alışveriş yapacak."
Komşusu, adamın elindeki paketlere
bakıp gülmüş:
-"Senin derdin alışveriş yapmak
değil, alışveriş yapmış görünmek!"
Adam bu söz karşısında biraz
bozulmuş ama kendisini savunmaktan da geri kalmamış:
-"Ne yapalım, dostlar
alışverişte görsün!"
Bir
başka rivayet te Nasreddin Hoca ile ilgilidir:
Hoca bir gün pazara
gider. Yumurtaların 8 tanesini 1 akçeden alır, 9 tanesini 1 akçeye satar.
Yumurtalarını aldığı kişi Hoca’nın yumurta satışını izledikten sonra: -Hoca Efendi,
sen ne yapıyorsun Allah aşkına, yumurtalardan hep zarar ediyorsun farkında
değil misin?
Hoca gülerek cevap
verir:
-Bu günde ‘Dostlar
alışverişte görsün’ imanım, der.
NE ŞAM’IN
ŞEKERİ NE ARAB’IN YÜZÜ: (Halk arasında bir kimsenin veya şeyin sağlayacağı
yarar ne kadar büyük olursa olsun, ondan yararlanmak ya da onunla karşılaşmak
istememeyi ifade eder.)
Bugün Suriye toprakları içinde
bulunan başkent Şam bir zamanlar Osmanlı sınırları dahilindeydi. Şam, o zaman
tatlıları ve şekeri ile ünlü imiş.
İngilizler, bütün Araplar gibi, Şam
halkını da Türklere karşı kışkırttıkları için Şam halkı huzursuz olmuş ve bu
şehri idare etmek güçleşmiş. Ünlü şair Ziya Paşa bile burada valilik yapmaktan
bıkmış usanmış.
Şam’da Ziya Paşa gibi idarecilik
yapıp da İstanbul’a dönenler, bir toplantıda hatıralarını anlatırken, Şam’ın
baklava ve şekerlerinden konuşuyorlarmış. İçlerinde bulunan ve Şam’da idarecilik
yapan biri:
-“Aman istemem
ne Şam’ın şekeri ne Arap’ın yüzü” deyince oradakiler bu söze çok
gülmüşler ve kulaktan kulağa yayılıp bu günlere gelmiş.
LAFLA PEYNİR GEMİSİ
YÜRÜMEZ: (Sadece konuşarak ve boş vaatler vererek somut bir işin
başarılamayacağını anlatan bu söz, kaptanın tüccardan taşıma ücretini peşin istemesi
üzerine söylenmiştir.)
Rivayete göre eski İstanbul'da yaşayan Edirneli
"Aksi Yusuf" adındaki cimri bir peynir tüccarı ile gemi kaptanı
arasında geçen olaya dayanır.
Trakya'dan getirdiği peynirleri İstanbul'da satan ve
kalanını deniz yoluyla İzmir'e gönderen Aksi Yusuf, cimriliği ve kurnazlığıyla
bilinir. Gemilere mal yükletirken taşıma ücretini peşin ödememek için
kaptanları "Hele peynirler sağ salim varsın, istediğin parayı fazlasıyla
veririm" diyerek sürekli oyalar.
Daha önce tüccarın oyununa gelen bir gemi kaptanı yeni
bir sefer öncesinde parayı peşin ister. Kaptan, tayfalarına ödeme yapması ve
geminin masraflarını karşılaması gerektiğini belirterek ücret ödenmeden
Sarayburnu'nu bile dönmeyeceğini söyler.
Aksi Yusuf her zamanki gibi "Hele peynirler sağ
salim varsın..." diyerek lafa başlayınca kaptan sözünü keser ve:
- "Efendi, lafla peynir gemisi yürümez.
Buna kömür lazım, yağ lazım" karşılığını verir.
Mecbur kalan tüccar ücreti peşin öder ve gemi o zaman
yola çıkar.
Sadece konuşmanın veya büyük planlar anlatmanın tek
başına bir işe yaramadığını, mutlaka somut adım ve kaynak gerektiğini
hatırlatır. Gerçekleştiremeyeceği sözler veren veya sorumluluktan kaçıp işi
lafa boğan kişileri uyarmak amacıyla kullanılır. -Devam edecek-